Πυρηνική βόμβα και ολοκληρωτισμός
Τι μας διδάσκει ένα βιβλίο / 8.0: Καρλ Γιάσπερς, Η ατομική βόμβα και το μέλλον του ανθρώπου
Επιμελείται και σχολιάζει ο Κωνσταντίνος Ι. Βαθιώτης
Η βιωσιμότητα του ιστολογίου εξαρτάται από την ελάχιστη οικονομική στήριξη των αναγνωστών, η οποία ανέρχεται μόλις σε 5 € μηνιαίως ή 50 € ετησίως.
Ευχαριστώ θερμά για την αλληλεγγύη σας!
Λεπτομέρειες σχετικά με την συνδρομή υπάρχουν στον ακόλουθο σύνδεσμο:
kvathiotis.substack.com/subscribe
— «Σύγχρονοι! Ευτυχισμένοι ή δυστυχισμένοι σύγχρονοι, πώς να σας ονομάσω;… Ω θαυμασία τύφλωσις ήτις σας εμποδίζει να ίδετε το τερατώδες, το αφάνταστον το οποίον έρχεται προς ημάς, το φοβερόν διά το οποίον οι απόγονοί σας θα ομιλούν μετά τρόμου μέχρι της τρίτης γενεάς».
Χάινριχ φον Κλάιστ, Έκκλησις, κατά παραπομπή Karl Jaspers, Η ατομική βόμβα και το μέλλον του ανθρώπου, Τόμ. Β΄, 1966, σελ. 346.
— «Σήμερον, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθη τὸ τέλος τοῦ τέλους. Τὰ ἐκ τῆς καταστροφῆς πηγάζοντα φαινόμενα εἶναι παλαιὰ ὅσον καὶ ὁ κόσμος· παρουσιάζεται ὅμως διὰ πρώτην φορὰν σήμερον ἡ περίπτωσις, ἀντὶ τῆς μερικῆς καταστροφῆς νὰ φθάσωμεν μέχρι τῆς πλήρους κατερημώσεως τῆς Οἰκουμένης.
Ἀπὸ δεκαετηρίδων ἔχομεν ἀποκτήσει τὴν πεποίθησιν ὅτι εὑρισκόμεθα εἴτε εἰς τὰ πρόθυρα τοῦ τέλους τοῦ κόσμου, εἴτε πρὸ τῶν πυλῶν αἵτινες ὁδηγοῦν πρὸς μίαν νέαν πραγματικότητα. Αἱ πύλαι αὐταὶ δὲν ἔχουν ἀκόμη ἀνοιχθῇ. Εὑρισκόμεθα σήμερον ἐν τῇ καταστάσει ἐν ἡ ἡ Ἱστορία τῆς ἀνθρωπότητος εἰσῆλθεν εἰς μίαν κρίσιν ὄχι μόνον πνευματικήν, ἀλλὰ οὐσιαστικήν, ἥτις θὰ καταλήξη εἴτε εἰς τὴν ἐξαφάνισιν τῆς ἀνθρωπότητος εἴτε εἰς μίαν νέαν διὰ τὴν ἀνθρωπίνην ὕπαρξιν πραγματικότητα».
Karl Jaspers, Η ατομική βόμβα και το μέλλον του ανθρώπου, Τόμ. Β΄, 1966, σελ. 12.
Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Μετά τον πόλεμο που κήρυξαν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ στο Ιράν αποκτά μεγάλη επικαιρότητα το βιβλίο του Γερμανού υπαρξιστή φιλοσόφου και ψυχοπαθολόγου Καρλ Γιάσπερς (Karl Jaspers) «Η ατομική βόμβα και το μέλλον του ανθρώπου. Πολιτική συνείδησις της συγχρόνου εποχής», το οποίο εξεδόθη στην Βασιλεία της Ελβετίας το 1958.
Στην ελληνική γλώσσα μεταφράσθηκε από τον Κ. Α. Αναγνωστόπουλο σε δύο τόμους. Ο Α΄ Τόμος κυκλοφόρησε το 1965, ο δε Β΄ Τόμος το 1966.
Από ένα απλό ξεφύλλισμα του συγκεκριμένου βιβλίου εύκολα θα αντιληφθεί ο αναγνώστης ότι ο μπαμπούλας του Γ΄ Παγκοσμίου Πολέμου με χρήση πυρηνικών αποτελεί μια πρώτης τάξεως, προβαλλόμενη από το κυρίαρχο ρεύμα, απειλή, ικανή να κάμψει τις αντιστάσεις των λαών για την αποδοχή ενός παγκόσμιου κυβερνήτη (ακριβέστερα: ενός παγκόσμιου δικτάτορα), ο οποίος θα επιβάλει τον ολοκληρωτισμό της ομοιόμορφης σκέψης, προκειμένου να επιτευχθεί η πολυπόθητη και σταθερά προπαγανδιζόμενη «παγκόσμια ειρήνη» σε συνδυασμό με το δίδυμο αδελφάκι της, την «παγκόσμια ασφάλεια».
Γι’ αυτό, όταν ακούμε τον κ. Μητσοτάκη, τον κ. Γεραπετρίτη ή οποιονδήποτε άλλο «φιλέλληνα» πολιτικό να αναμασά το παγιωμένο σλόγκαν «τα παγκόσμια προβλήματα απαιτούν παγκόσμιες λύσεις», θα πρέπει να αντιλαμβανόμαστε αμέσως ότι καλλιεργείται το έδαφος ή, με λόγια της καθομιλουμένης, γίνεται μασάζ για την έλευση του Παγκόσμιου Κυβερνήτη, ορθότερα: Παγκόσμιου Δικτάτορα.
Αξίζει να θυμηθούμε τι είχε πει κατά την ομιλία της στην Σύνοδο Κορυφής για το Μέλλον (UN Summit of the Future) η μητσοτακική μαριονέτα της Παγκόσμιας Δικτατορίας:
«Υπάρχει επείγουσα ανάγκη ανάληψης δράσης για να υλοποιήσουμε τις πολλές πρωτοβουλίες που περιγράφονται στο Σύμφωνο για το Μέλλον: Για την βιώσιμη ανάπτυξη, την ειρήνη και την ασφάλεια, την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στην παγκόσμια διακυβέρνηση. Για το δικό μας καλό και για το καλό των μελλοντικών γενεών. Γνωρίζουμε ότι το διακύβευμα είναι εξαιρετικά υψηλό και ότι οι παγκόσμιες απειλές που αντιμετωπίζουμε από κοινού ως διεθνής κοινότητα υπερβαίνουν κατά πολύ τα επιμέρους συμφέροντα περιοχών, χωρών ή κυβερνήσεων. Αυτός ήταν, άλλωστε, ο λόγος δημιουργίας των Ηνωμένων Εθνών πριν από σχεδόν 80 χρόνια. […] Εμείς έχουμε ακόμα τη δυναότητα να αποτρέψουμε την καταστροφή που θα μπορούσε να προκληθεί από τις σημερινές παγκόσμιες απειλές με τις οποίες ερχόμαστε αντιμέτωποι. Είναι αναγκαία η επιστροφή στα “βασικά“ του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ, όπως η ειρηνική επίλυση των διαφορών με σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο. Εφεξής μπορούμε να προχωρήσουμε προς τα εμπρός και να επιλύσουμε από κοινού τις κύριες προκλήσεις της εποχής μας. Αποτελούν παγκόσμιες προκλήσεις και απαιτούν παγκόσμιες λύσεις. Με το σύμφωνο για το μέλλον έχουμε έναν “οδικό χάρτη“ που θα μας οδηγήσει εκεί»1.
ΙΙ. ΕΝΑ ΚΑΙΡΙΟ ΔΙΛΗΜΜΑ: ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ Ή ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ;
Ας δούμε, όμως, τώρα κάποιες αποκαλυπτικές σκέψεις που είναι γραμμένες στο βιβλίο του Καρλ Γιάσπερς. Ήδη στις πρώτες αράδες του προλόγου του, ο Γερμανός φιλόσοφος διατυπώνει το εξής δίλημμα:
«Μια εντελώς νέα κατάστασις εδημιουργήθη από την ατομικήν βόμβαν. Ή η ανθρωπότης θα καταστραφή εξ ολοκλήρου (άνθρωποι και αγαθά) ή ο άνθρωπος θα μεταμορφωθή κατά την πολιτικήν και ηθικήν συμπεριφοράν του. [...] Παρά την φαινομενικήν γαλήνην της καθημερινής μας ζωής, ο απειλών ημάς κίνδυνος επεκτείνεται σήμερον κατά τρόπον τρομακτικόν, χωρίς ουδεμία έναντι αυτού να παρουσιάζεται αντίδρασις. Αι καθημεριναί όψεις του μεταβάλλονται συνεχώς, πλην η γενική του όψις παραμένει αμετάβλητος: Ή ο ατομικός πόλεμος θα εκραγή, είτε μετ’ ολίγα έτη, είτε έπειτα από μερικάς δεκαετηρίδας ή μια νέα τάξις παγκοσμίου ειρήνης, χωρίς πυρηνικά όπλα, θα εγκαθιδρυθή, στηριζομένη οικονομικώς εις τους ανοιγομένους διά της ειρηνικής χρησιμοποιήσεως της ατομικής ενεργείας νέους ορίζοντας».
O μπαμπούλας του Γ΄ Παγκοσμίου Πολέμου συσχετίζεται και στο βιβλίο αυτό με την ακόλουθη πολυπαραπεμπόμενη ρήση του Αϊνστάιν:
«Δεν είναι δυνατόν να γνωρίζω ποία όπλα θα χρησιμοποιηθούν εις έναν προσεχή πόλεμον. Γνωρίζω όμως πολύ καλώς εκείνα τα οποία θα χρησιμοποιηθούν εις τον μεταπροσεχή: τα τόξα και τα βέλη»2.
Ωστόσο, πέρα από την εκδοχή της καταστροφής του πολιτισμού, η οποία υποκρύπτεται στην ανωτέρω ρήση του Αϊνστάιν, ο Γιάσπερς επικεντρώνει την προσοχή του στην πολύ χειρότερη εκδοχή της καταστροφής της ανθρωπότητας από την θανάσιμη μόλυνση ολόκληρης της γήινης ατμόσφαιρας συνεπεία της χρήσης πυρηνικών όπλων.
Κατά τον Γιάσπερς, η εξολόθρευση ολόκληρου του ανθρώπινου γένους «αποτελεί δυνατήν πραγματικότητα, την οποία πρέπει εις το εξής να υπολογίζωμεν, και μάλιστα (λαμβανομένου υπ’ όψιν του αλματώδους ρυθμού της τεχνολογικής αναπτύξεως) εις εν εγγύτατον μέλλον»3.
Ο Γιάσπερς εκκινεί από την σκέψη ότι, σε περίπτωση νέου Παγκοσμίου Πολέμου, είναι βέβαιον ότι θα χρησιμοποιηθούν πυρηνικές βόμβες. Για να αποφευχθεί, λοιπόν, αυτή η ολέθρια εξέλιξη (παρακάτω, ο Γιάσπερς θα μιλήσει για «ολοκληρωτική εκμηδένισι, επιτυγχανομένη δι’ ενός και μόνου πλήγματος, διά της πιέσεως ενός ηλεκτρικού κομβίου»4), θα πρέπει να εκλείψει η έννοια του πολέμου, αφού κάθε πόλεμος, ακόμη και ο πιο μικρός, «φέρει εν εαυτώ τον κίνδυνον μετατροπής του εις Παγκόσμιον σύρραξιν»5.
ΙΙΙ. ΜΙΑ ΑΙΣΙΟΔΟΞΗ ΣΚΕΨΗ: ΠΟΛΕΜΟΣ ΜΕ ΠΥΡΗΝΙΚΑ = ΑΜΟΙΒΑΙΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΕΜΠΟΛΕΜΩΝ
Εν τούτοις, αμέσως μετά, ο συγγραφέας παραθέτει έναν πολύ σημαντικό, αισιόδοξο συλλογισμό:
«ο πόλεμος με πυρηνικά όπλα αποτελεί αμοιβαίαν αυτοκτονίαν των εμπολέμων», επομένως «δεν θα τον επιχειρήσουν, δεδομένου ότι ο φόβος των συνεπειών θα υπερνικήση την προς βιαιοπραγίαν θέλησιν».
Με άλλα λόγια, «εφ’ όσον εις έναν Παγκόσμιον Πόλεμον ζωής ή θανάτου, η πυρηνική βόμβα απειλεί εις οιανδήποτε στιγμήν εκείνον όστις θα λάβη μέρος εις αυτόν, ουδεμία Μεγάλη Δύναμις θα τολμήση να αναλάβη την πρωτοβουλίαν ενός νέου πολέμου. [...] Ούτω η ολοκληρωτική απειλή δημιουργεί την ολοκληρωτικήν σωτηρίαν».
Συναφώς επισημαίνεται ότι «ένας πυρηνικός πόλεμος, οσονδήποτε αιφνιδιαστικώς και αν εκσπάση, δεν θα είναι δυνατόν να αποτρέψη την άμεσον απάντησιν εναντίον του εδάφους του επιτιθεμένου. Ως εκ τούτου, η μετατροπή του ψυχρού πολέμου εις θερμόν φαίνεται τόσον απίθανος όσον και ο κίνδυνος να ίδωμεν μίαν ημέραν μεγαλούπολιν τινά καταστρεφομένην από βροχήν γιγαντιαίων αερολίθων»6.
IV. H ΑΠΑΙΣΙΟΔΟΞΗ ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΔΥΟ ΚΡΙΣΙΜΑ ΑΙΤΗΜΑΤΑ: ΚΑΤΑΡΓΗΣΗ ΠΥΡΗΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΕΙΡΗΝΗΣ
Εν τούτοις, ο Γιάσπερς αντιπαρέρχεται τον κρίσιμο αυτόν συλλογισμό, επικαλούμενος το εξής σκεπτικό:
«Ο φόβος και μόνος καθίσταται συν τη παρόδω του χρόνου ανεπαρκής τρόπος ασφαλείας, επί του οποίου δεν είναι δυνατόν να επαναπαυόμεθα. Θα πρέπει να δημιουργήσωμεν κάτι το διαρκές.
Ωστόσο, με το πρόβλημα αυτό καταπιάνεται ο συγγραφέας και στον Β΄ Τόμο του έργου του, όπου απορρίπτει την εξασφάλιση της ειρήνης μέσω της «ισορροπίας του τρόμου»7, γράφοντας τα εξής:
«Όσον η καταστρεπτική ισχύς είναι μεγαλυτέρα, τόσον ολιγότερον αληθοφανής καθίσταται η υπόθεσις ότι ουδαμού θα υπάρξουν τόσον θρασείς άνθρωποι ώστε να την προκαλέσουν. Θα γνωρίσωμεν ούτω μίαν κατάστασιν διαρκούς ειρήνης, θεμελιουμένης όχι επί της συναισθήσεως του δικαίου ούτε επί της υλοποιήσεως των απαραιτήτων διά μίαν αέναον ειρήνην προϋποθέσεων, αλλά επί του απλού συλλογισμού ότι ο πόλεμος είναι κάτι το αδύνατον»8.
Και συνεχίζει:9
«Όλα είναι πιθανά, όταν οι κατέχοντες την εξουσίαν άνθρωποι επιμένουν, παρά πάντα “κοινόν νουν”, παρά πάσαν λογικήν και παρά τας απαγορεύσεις της ηθικής τάξεως (ίχνη της οποίας ενυπάρχουν ακόμη και εις πλείστους εκ των εγκληματιών), να παρασύρουν την ανθρωπότητα εις την ιδίαν των πτώσιν. Παράδειγμα ο Χίτλερ, όστις προσεπάθησε καθ’ όσον εξηρτάτο από αυτόν να εξολοθρεύση ολόκληρον τον γερμανικόν λαόν, όταν η πτώσις του κατέστη αναπότρεπτος. Μοιραίας μορφής συνδυασμοί είναι δυνατόν να κινήσουν τους μοχλούς της θανασίμου καταστροφής. Η συλλογική αυτοκτονία δεν είναι δυνατόν να αποκλεισθή εις ην περίπτωσιν οι κυβερνώντες διαπνέονται αμφοτέρωθεν από αισθήματα μίσους, αποστροφής, αδιαφορίας, από την τυφλήν μανίαν καταστροφής, ή έστω και αν ο είς εκ των δύο αντιπάλων υιοθετήση την ως άνω συμπεριφοράν.
Ουδεμία βεβαιότης υφίσταται ότι όλα αυτά δεν θα συμβούν. Δεν είναι δυνατόν διά μόνου του τρόμου να διατηρηθή επί μακρόν η ειρήνη. Θεμελίωσις της ειρήνης επί του φόβου ή επί κατόπιν διαπραγματεύσεων συναφθεισών συμφωνιών, στηριζομένων επί μόνου του αμοιβαίου φόβου, εάν, μόνο ο φόβος επιβάλλει την τήρησίν των, αποτελεί αναμφισβητήτως αυταπάτην. Δεν είναι τόσον εύκολος η αποφυγή της καταστροφής. Εάν πιστεύομεν τούτο, σημαίνει ότι αντιμετωπίζομεν μυωπικώς την πραγματικότητα».
Λίγες σελίδες παρακάτω, ο Γιάσπερς συμπληρώνει:
«Εκείνο το οποίο αντιτίθεται προς παν καθησυχαστικόν συμπέρασμα είναι η πείρα ην έχομεν αποκτήσει σήμερον όλοι οι κάποιας ηλικίας άνθρωποι: ό,τι εφαίνετο εις την σκέψιν μας αδύνατον, επραγματοποιήθη πολλάκις εν τη ζωή»10.
Μετά από αυτές τις διευκρινίσεις, η θέση του Γιάσπερς διαμορφώνεται ως εξής:
«δύο απαιτήσεις εγείρονται σήμερον: πρώτον, πρέπει να καταργηθούν τα πυρηνικά όπλα και δεύτερον πρέπει να δημιουργηθή μία κατάστασις παγκοσμίου ειρήνης θεμελιουμένης όχι επί του φόβου, αλλά επί του δικαίου»11.
O συγγραφέας εξετάζει, κατ’ αρχάς, αν η επίτευξη της παγκόσμιας ειρήνης μπορεί να στηριχθεί στην ηθική μεταμόρφωση του ανθρώπου, τόσο των πολιτών όσο και των πολιτικών.
Η ηθική μεταμόρφωση, όμως, του ανθρώπου, ειδικά έτσι όπως εξελίχθηκαν τα πράγμα μέχρι την παρούσα τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, φαντάζει άπιαστο όνειρο. Σε διακρατικό δε επίπεδο, η παγκόσμια αποδοχή ενός αντικειμενικού δικαίου θα ήταν δυνατή υπό τις εξής δύο προϋποθέσεις, που μέχρι σήμερα σπανίως πληρούνται συνδυαστικά: Πρώτον, αν «αμφότερα τα αντιμαχόμενα μέρη είναι πεπεισμένα ότι ευρίσκονται εν δικαίω» και, δεύτερον, σε περίπτωση που «δεν καθίσταται δυνατή η διά διμερών συνομιλιών συμφωνία των, να υποτάσσονται ασυζητητί εις μίαν υπερκρατικήν διαιτησίαν».
Στο σημείο αυτό, ο Γιάσπερς κάνει μια πολύ σημαντική παρατήρηση:
«Η από πολιτικής απόψεως διαφορά μεταξύ του ολοκληρωτικού και του ελευθέρου κόσμου, έγκειται εις το ότι, εις μεν τον πρώτον η ειρηνική [...] πάλη αποκλείεται, εις δε τον δεύτερον, καίτοι υπό συνεχή απειλήν, είναι κατά μέγα μέρος δυνατή. Στηριζόμενα επί του επιχειρήματος ότι η υφισταμένη κοινωνική τάξις πραγμάτων υποστηρίζεται υπό των τυφλωττουσών και εξημμένων μαζών, τα ολοκληρωτικά καθεστώτα ανατρέπουν τας υφισταμένας κοινωνικάς δομάς διά να επιβάλουν, όχι μόνον εν σύστημα πολύ περισσότερο άδικον, αλλά και κατ’ αρχήν εχθρικόν προς πάσαν έννοιαν ελευθερίας. Εις το εσωτερικόν του ελευθέρου κόσμου υφίσταται η αίσθησις του χάους, το οποίο θα επέλθη, εάν οι του αντιπάλου στρατοπέδου αρνηθούν να κατανοήσουν, να σκεφθούν, να λογικευθούν, αλλ’ εξακολουθούν να είναι πανέτοιμοι διά μίαν εξόρμησιν στηριζομένην επί της ωμής βίας» (όπως τονίζει ο Γιάσπερς σε άλλο σημείο του βιβλίου του, «η βία θα εξέλειπε, εις την περίπτωσιν καθ’ ην οι άνθρωποι θα μετεμορφούντο εις αγγέλους»12).
Και καταλήγει:
«εφ’ όσον ο πόλεμος εξακολουθεί να υφίσταται ως δυνατότης, ή η προς εξασφάλισιν της ειρήνης διεθνής διαδικασία δεν έχει τας δυνατότητας αποτελεσματικών υπέρ αυτής ενεργειών, αποτελεί προπέτειαν διά τον άνθρωπον ο ισχυρισμός του ότι κατέχει το προνόμιον της “ανωτέρας λογικής”. Αγωνιζόμενος εναντίον της ισχύος ο άνθρωπος, δεν δύναται να αμυνθή ει μη διά της ισχύος»13.
Όπως χαρακτηριστικά σχολιάζει ο Γιάσπερς:
«παν ό,τι έπραξαν μέχρι σήμερον οι πολιτικοί διά την ειρήνην, δεν υπήρξε ει μη καιροσκοπισμός. Το αποτέλεσμα είναι ότι εις πάσαν περίπτωσιν εδημιούργησαν αναπαύλας, πολυτίμους αναπαύλας, εις τον δρόμον προς την αδιάκοπον δυστυχίαν»14.
V. ΤΡΑΓΙΚΟ ΔΙΛΗΜΜΑ: ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟΣ Ή ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΒΟΜΒΑ;
Με δεδομένο ότι όλες οι προσπάθειες επιβολής παγκόσμιας ειρήνης έχουν αποτύχει παταγωδώς, ο Γιάσπερς θέτει τον αναγνώστη ενώπιον του εξής τραγικού διλήμματος:
«Ίνα μη ο άνθρωπος απολέση την ελευθερίαν του, δεν πρέπει να του αποκρύπτεται ότι εντός του εγγύς μέλλοντος θα αναγκασθή πιθανώς να εκλέξη μεταξύ της υποδουλώσεώς τους εις τον ολοκληρωτισμόν και της πυρηνικής βόμβας. Το δίλημμα της εκλογής μεταξύ του ολοκληρωτισμού και της πυρηνικής βόμβας, δηλαδή μεταξύ της απωλείας της δυνατότητος τού ζειν ζωήν ανταξίαν του ανθρώπου ή πιθανής εξοντώσεως του συνόλου της ανθρωπότητος, θα πρέπει από τούδε να αντιμετωπίζεται. Το να αρνηθή τις την αντιμετώπισιν του διλήμματος, σημαίνει απώλειαν του πνεύματος θυσίας»15.
Στο δίλημμα αυτό επανέρχεται ο Γιάσπερς αρκετές σελίδες παρακάτω, όπου καταγράφει την εξής υπέροχη σκέψη:
«Η εν ελευθερία ειρήνη είναι αρρήκτως συνδεδεμένη με τον κίνδυνον του πολέμου. Ο πόλεμος όμως σημαίνει σήμερον εξαφάνισιν του ανθρωπίνου γένους. Δύναταί τις να διερωτηθή μήπως η ελευθερία δεν αποτελεί άλλο τι ει μη ενδιάμεσον ιστορικήν περίοδον μεταξύ της Προϊστορίας και του τέλους της ανθρωπότητος και μήπως το δίλημμα θα πρέπει να τεθή ως εξής: ή εξαφάνισις πάσης γενικώς ανθρωπίνης ζωής, εξ αυτής ταύτης της υπαιτιότητος του ανθρώπου, ή οριστική εξασφάλισις της ζωής εν μιά υπό ολοκληρωτικήν κυριαρχίαν ειρήνη, εν τη οποία η ανθρωπίνη ύπαρξις, υπό την έννοιαν καθ’ ην έχει συλληφθή κατά τας χιλιετηρίδας της Ιστορίας μας, θα παύση υφισταμένη. Διά την νοημοσύνην και μόνην τα ανωτέρω φαίνονται λογικά. Ουδέποτε όμως ο πόθος του ανθρώπου διά την ελευθερίαν (διά του οποίου και μόνου αισθάνεται εαυτόν “άνθρωπον”), θα αναγνωρίση την λογικήν ενός τοιούτου διλήμματος. Θα προτιμήση οπωσδήποτε την συνδεδεμένην με τον κίνδυνον του πολέμου αστάθειαν και την πιθανότητα εξαφανίσεώς του, διότι τούτο συνάδει με αυτήν ταύτην την ανθρωπίνην ύπαρξιν, εν τη αενάω προς τα εμπρός κινήσει της. Εάν ημέρα τινά προτιμήση την απόλυτον ειρήνην ήτις θα του εξασφαλίζη την εν ενσυνειδήτω δουλεία διαβίωσιν, τούτο θα σημαίνη ότι θα παύση να είναι “άνθρωπος” και θα μεταβληθή εις ανδράποδον, απολαμβάνον υλικής κτηνώδους ζωής αενάως επαναλαμβανομένης και εστερημένης πάσης εννοίας»16.
Στο 3ο κεφάλαιο του Α΄ Τόμου του έργου του ο Γιάσπερς πραγματεύεται διεξοδικά πλέον το φλέγον δίλημμα «υποταγή εις τον ολοκληρωτισμόν ή πυρηνική βόμβα;»17. Εκεί στηλιτεύει την εκδοχή ενός αποτρεπτικού για τον αφανισμό της ανθρωπότητας ολοκληρωτισμού, με τα εξής λόγια:
«Εάν κάποιοι πιστεύουν ότι εις έναν κόσμον οργανωμένον εις στρατόπεδον συγκεντρώσεως αξίζει τον κόπον να ζώμεν, θα πρέπει να παρατηρήσωμεν ότι η εμπιστοσύνη προς τον άνθρωπον δεν δικαιολογείται ει μη καθ’ ο μέτρον υφίσταται δυνατότης τις ασκήσεως των ελευθεριών του. Εις περίπτωσιν πλήρους ολοκληρωτικής κυριαρχίας, η μόνη ζωή (εάν δύναται να θεωρηθή ως τοιαύτη), δεν θα ήτο ουδέ καν η ζωή του ζώου εν τη φύσει. Θα καθίστατο “τεχνητή φρικαλεότης” εν τη οποία ο άνθρωπος, υπό την ανθρωπίνην του ιδιότητα, θα κατεβροχθίζετο από την τεχνικήν “ιντελιγκέντσιαν”»18.
Ο συγγραφέας εκτιμά, πάντως, ότι, αν τελικώς οι λαοί υποκύψουν στην λύση του «σωτήριου ολοκληρωτισμού», αυτή η ανάγκη του σύγχρονου ανθρώπου να ανεχθεί το παν, «ακόμη και τον “απο-ανθρωπισμόν του”, υπό το πέλμα του ολοκληρωτικού κράτους», τούτο θα σχετίζεται με την εξής ελπιδοφόρο προοπτική:
«αφού υποστή απανθρώπους βασάνους, αφού καταντήση απλούν “αντικείμενον”, αφού εκμηδενισθή εσωτερικώς, αφού παραδοθή εις το ψεύδος, θα κατορθώση κάποτε να αποκατασταθή εν τη αξιοπρεπεία του». Εδώ έχει θέση η ακόλουθη ρήση: «Μέχρι του χείλους του τάφου εξακολουθεί να πλανάται η ελπίς».
Μια άνευ όρων παράδοση στον παγκόσμιο ολοκληρωτισμό χάριν της αποφυγής του πυρηνικού ολέθρου θα σήμαινε, βεβαίως, ότι είναι έγκυρη η ακόλουθη πρόταση: «η ζωή αξίζει περισσότερον της ελευθερίας».
Ο Γιάσπερς διερωτάται ευλόγως:
«Η σημερινή κατάστασις θα φέρη τον άνθρωπον μέχρι της βαθυτέρας πτώσεως, μέχρι του σημείου να προδώση την ελευθερίαν του; Και είναι δυνατόν να βλέπη εις τούτο την ολοκλήρωσν της επί της Γης αποστολής του; Ό,τι θα απέμενεν τότε, δεν θα ήτο εκείνο το οποίον αποκαλούμεν σήμερον με την λέξιν “άνθρωπος”. Ή ίσως οφείλομεν να παραδεχθώμεν σήμερον όπως και εις το παρελθόν ότι ο σεβασμός μας δεν πρέπει να στρέφεται προς την ζωήν αυτήν καθ’ εαυτήν, αλλά προς μίαν αξίαν του ονόματος ζωήν, συνυφασμένην με την ανθρωπίνην ελευθερίαν, ήτις και αποτελεί το έσχατον κριτήριον;»19.
Ο Γιάσπερς απαντά:
«Δεν πρέπει να απατώμεθα ως προς την έννοιαν της φράσεως ταύτης. Διακινδύνευσις της ζωής εν τω αγώνι έναντι της βιαιοπραγούσης εναντίον της ανθρωπότητος ολοκληρωτικής ισχύος, αποτελεί όλως διάφορον έννοιαν από εκείνην της επεμβάσεως εις την ζωήν, υπό την ώθησιν της ευγονιστικής παραφροσύνης, της ρασιστικής αυταπάτης ή σφαλμάτων της ιατιρκής. Το σέβας το οποίον εμπνέουν αι ελπίδες και η αξία εκάστης κατ’ ιδίαν ανθρωπίνης ζωής, αποκλείουν πάσαν επέμβασιν εις την ζωήν εκάστου ατόμου λαμβανομένου κεχωρισμένως, με τον ισχυρισμόν ότι το άτομον τούτο είναι ανάξιον διά την ζωήν.
Η έννοια της ζωής την οποίαν ο γεννημένος διά να ζήση ελεύθερος άνθρωπος προσπαθεί να διασώση με κάθε μέσον, είναι κάτι περισσότερον από την κατά φύσιν ζωήν. Επομένως, η ζωή υπό την έννοιαν του “υπάρχειν” πάσα ζωή, ακόμη και η ζωή οιουδήποτε ατόμου, αξίζει να διακινδυνευθή και να θυσιασθή υπέρ μιας αξίας του ονόματος της ζωής»20.
VI. ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ
Στο Β΄ Τόμο του έργου του ο Καρλ Γιάσπερς αναφέρει την ακόλουθη ρήση του Δανού φιλοσόφου και θεολόγου Σαίρεν Κίρκεγκωρ (Søren Kierkegaard):21
«ούτε ο λιμός ούτε αι επιδημίαι ούτε οι πόλεμοι θα επαναδώσουν εις τον άνθρωπον την σοβαρότητάν του. Μόνον όταν αι αιώνιοι τιμωρίαι της κολάσεως θα καταστούν και πάλιν πιστευτή πραγματικότης, ο άνθρωπος θα επανακτήση την έννοιαν του σοβαρού».
Ειδικά, όμως, στην εποχή του 21ου (απατ)αιώνα η τιμωρία της κολάσεως δεν αποτελεί μια τρομακτική προοπτική για τους μαζανθρώπους, αφού ένα πολύ μεγάλο μέρος των λαών, ίσως η κατά Ίψεν λεγόμενη «συμπαγής πλειοψηφία», έχει δολοφονήσει τον Θεό και στην θέση του λατρεύει το χρήμα, την τροφή, το σώμα, την υγεία, το αυτοκίνητο κ.ο.κ.
Επομένως, αν ένα ολοκληρωτικό καθεστώς θελήσει να χειραγωγήσει τον πολίτη, δεν έχει παρά να τον εκβιάσει με την απειλή της απώλειας κάποιων από αυτά τα λατρευτικά του αντικείμενα.
Το 2020 το πείραμα της επιδημίας του κορωνοϊού έδειξε στις αδηφάγες ελίτ τον δρόμο της επιτυχίας. Μετά από έξι χρόνια μπορεί να επαναληφθεί ο αναβαθμισμένος εκβιασμός των λαών μέσω ενός μεγάλου και εξουθενωτικού τ-Ιραν-ικού πολέμου που θα προκαλέσει πρώτα μια εκτεταμένη ενεργειακή και, ακολούθως, μια επισιτιστική κρίση.
Κι έτσι ο Κίρκεγκωρ θα επαληθευθεί, με την διαφορά ότι οι τρεις κρίσιμες έννοιες που εξετάσθηκαν από αυτόν ως αφορμές ανάκτησης σοβαρότητας (λιμός, επιδημίες, πόλεμος) θα πρέπει τώρα να αλλάξουν σειρά: Οι παγκόσμιοι συνωμότες πρώτα έφεραν την επιδημία, μετά τον πόλεμο και στο τέλος θα μας βασανίσουν με τον λιμό.
Το φλέγον ερώτημα που, κατά το γνωστό νεοταξίτικο μοτίβο «πρόβλημα-αντίδραση-λύση» (problem-reaction-solution), πρέπει να διατυπωθεί είναι το εξής: Προκαλώντας οι σατανικές ελίτ το πρόβλημα της πείνας, ποια λύση έχουν σκεφθεί να εφαρμόσουν, ούτως ώστε να υλοποιήσουν το μισάνθρωπο σχέδιό τους;
Μήπως έχουν σκοπό να ταΐζουν τον βρεφοποιημένο-τρομοκρατημένο κόσμο με δελτίο, το οποίο θα πρέπει να είναι ψηφιακής μορφής και να έχει ως βάση τον Προσωπικό Αριθμό; Αντίστοιχο δελτίο, φυσικά, μπορεί να αποφασισθεί και για την παροχή καυσίμων!
Στον Β΄ Τόμο του έργου του ο Γιάσπερς καταγράφει το εξής συμπέρασμα:22
«Πυρηνική βόμβα και ολοκληρωτισμός αποτελούν δύο αποτελεσματικούς τρόπους εξαφανίσεως της ανθρωπίνης υπάρξεως».
Πιθανότερο σενάριο «εξαφανίσεως» των μαζανθρώπων του 21ου (απατ)αιώνα είναι μάλλον η εγκαθίδρυση ενός πολυμορφικού ολοκληρωτισμού: τον βιώσαμε στην πανδημία του κορωνοϊού και ετοιμαζόμαστε να τον ξαναβιώσουμε σε χειρότερη μορφή με πρόσχημα τον τ-Ιραν-ικό πόλεμο.
Ο ολοκληρωτισμός αυτός είναι γνωστότερος με τον όρο «Παγκόσμια Δικτατορία», στην κεφαλή της οποίας αναμένεται να ταυτοποιηθεί ο τύραννος Αντίχριστος, για τον οποίο έχει δικαίωμα να δίνει διαλέξεις –άκουσον, άκουσον– ένας ομοφυλόφιλος δισεκατομμυριούχος, ο Πίτερ Τιλ (Peter Thiel)23, αν όμως τολμήσει να μιλήσει για τον Αντίχριστο οποιοσδήποτε άλλος, είναι σφόδρα πιθανό να κηλιδωθεί ως «συνωμοσιολόγος»!
O tempora, o mores!
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το ανωτέρω κείμενο αποτελεί τροποποιημένη και εμπλουτισμένη εκδοχή του άρθρου που δημοσιεύθηκε στις 7.3.2026 στην εφημερίδα «Ορθόδοξος Τύπος» ως 15ο μάθημα προπαγάνδας με τον τίτλο «Ὁ “μπαμπούλας” τοῦ Γ΄ παγκοσμίου πολέμου»24.
Βλ. και:
Jaspers, Η ατομική βόμβα και το μέλλον του ανθρώπου, Τόμ. Α΄, 1965, σελ. 10.
Jaspers, ό.π., σελ. 13.
Jaspers, ό.π., σελ. 102.
Jaspers, ό.π., σελ. 33.
Jaspers, ό.π., σελ. 120.
Επ’ αυτού πρβλ. Καργάκο, «Ισορροπία του τρόμου»: ζωτικός ή νεκρικός μύθος;, εις: Προβληματισμοί, Ένας διάλογος με τους νέους, Τόμ. Α’, Gutenberg 2005, σελ. 41 επ.
Jaspers, Η ατομική βόμβα και το μέλλον του ανθρώπου, Τόμ. Β΄, 1966, σελ. 331.
Jaspers, ό.π., σελ. 332/333.
Jaspers, ό.π., σελ. 335.
Jaspers, Η ατομική βόμβα και το μέλλον του ανθρώπου, Τόμ. Α΄, σελ. 34.
Jaspers, ό.π., σελ. 140.
Jaspers, ό.π., σελ. 66/67.
Jaspers, ό.π., σελ. 117.
Jaspers, ό.π., σελ. 134.
Jaspers, ό.π., σελ. 203.
Jaspers, ό.π., σελ. 297 επ.
Jaspers, ό.π., σελ. 310.
Jaspers, ό.π., σελ. 312.
Jaspers, ό.π., σελ. 312.
Jaspers, Η ατομική βόμβα και το μέλλον του ανθρώπου, Τόμ. Β΄, σελ. 381/382.
Jaspers, ό.π., σελ. 232.
Διαχρονικά επίκαιρο το άρθρο σας κ. Βαθιώτη, όπως και η διδαχή του βιβλίου. Γιατί διαχρονικά;
Μα ούτε 2 χρόνια μετά τη λήξη του Β ΠΠ διαβάζω σε περιοδικό του 1947 (9ος -12ος) την εξής είδηση: " Οι υπουργοί των εξωτερικών των τεσσάρων μεγάλων Δυνάμεων διεφώνησαν ριζικώς και ανεχώρησαν από το Λονδίνο διακόψαντες την Διάσκεψιν.
Η ατομική βόμβα παραμένει έξω ελέγχου. Στην Παλαιστίνη λαμβάνουν χώραν ένοπλες ταραχές, ...Η Αγγλία βρίσκεται σε οικονομικό χάος. Η Γαλλία περνά στιγμές δύσκολες. Η Γερμανία είναι βυθισμένη στην απόγνωσι. Η κατάστασις στην Ελλάδα είναι κρισιμωτάτη και εγκυμονεί διεθνείς περιπλοκές, ο δε ΟΗΕ αδυνατεί να επιβάλη τη δικαιοσύνη και την τάξι. Παντού δυστυχία, δάκρυα, φόβος...".