«Οι δικτάτορες»: Από τον Μακιαβέλλι στον Μυξοτάκη
Kείμενο-ρετρό 83.0: Διδακτικές και επίκαιρες σκέψεις από δύο βιβλία του 20ού αιώνα για το φαινόμενο της δικτατορίας
Επιμελείται και σχολιάζει ο Κωνσταντίνος Ι. Βαθιώτης
Στις 14 Φεβρουαρίου 2026, σε μια ομιλία μου για την έξυπνη-πονηρή δικτατορία που βιώνουμε τα τελευταία χρόνια (επ’ ευκαιρία της κοπής της αγιοβασιλιάτικης πίτας του ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΛΜΟΥ, δηλ. του κόμματος του Νίκου Παπαδόπουλου) αναφέρθηκα σε δύο βιβλία: στην «Ηθική του Συμφέροντος» του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου (εκδ. Φιλιππότη, 3η έκδοση, 1986) και στην «Σχολή των δικτατόρων» του Ινιάτσιο Σιλόνε (μτφ.: Δημ. Μπούας, Οι εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 1964).
Στο βιβλίο του χαρισματικού Έλληνα λογοτέχνη υπάρχει ένα δοκίμιο με τίτλο «Οι δικτάτορες» (σελ. 215 επ.), το οποίο αποτελεί στην ουσία μια βιβλιοπαρουσίαση του έργου του Ιταλού συγγραφέως και πολιτικού.
Από το βιβλίο του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου επέλεξα να διαβάσω το εξής χωρίο:
«Ποιὰ εἶναι ἡ οὐσία της [δικτατορίας]; Φυσικά, ἡ ἄρνηση τῆς δεύτερης γνώμης. Γιὰ τὸ δικτάτορα δὲν ὑπάρχει ὁ ἄλλος ἄνθρωπος. Δὲν ὑπάρχει τὸ φυσικὸ πρόσωπο. Ὑπάρχει μόνο ὁ ἀνθρώπινος πολτός, ποὺ τὸν ζυμώνει μὲ τὰ σιδερένια του χέρια, γιὰ νὰ τοῦ δώσει τὸ σχῆμα, τὴν ἔκφραση, ποὺ ἐπιθυμεῖ».
Από τον πρόλογο του βιβλίου του Ινιάτσιο Σιλόνε επέλεξα να διαβάσω το εξής χωρίο:
«σὲ κάθε κοινωνικὴ τάξη, θὰ ὑπάρχουν μερικὰ ἐλεύθερα πνεύματα, ἄντρες καὶ γυναῖκες, ποὺ δὲν ὑποδουλώνονται σὲ πολιτικοὺς ἐξαναγκασμούς. Ὑπῆρξαν μερικοὶ ποὺ μόνοι, ἀνάμεσα σ’ ἐξευτελισμένες ὀρδές, ἀντιστάθηκαν στὸν ὑπνωτισμό, στὸν τρόμο, στὴν παχυλὴ ἠλιθιότητα τῶν καθεστώτων τοῦ Χίτλερ καὶ τοῦ Στάλιν. Πῶς λοιπὸν νὰ μὴ πιστέψουμε ὅτι τέτοιοι ἄντρες θὰ βρίσκονται πάντα ἐκεῖ ὅπου ἐπικρατεῖ ἡ ἐπιβολή;».
Στην συνέχεια παραθέτω ολόκληρο το δοκίμιο του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου και, ακολούθως, ολόκληρο τον πρόλογο από την «Σχολή των δικτατόρων» του Ινιάτσιο Σιλόνε. Το βιβλίο αυτό επιφυλάσσομαι να παρουσιάσω προσεχώς.
Στους «Δικτάτορες» του Έλληνα δοκιμιογράφου θα βρει ο αναγνώστης πολύ σημαντικές και επίκαιρες σκέψεις, οι οποίοι πιστεύω ότι θα τον βοηθούσαν να κατανοήσει για ποιον λόγο η παρούσα κυβέρνηση συγκεντρώνει πολλά από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα μιας δικτατορίας, η οποία, βεβαίως, δεν υλοποιείται με τανκς και πυροβόλα αλλά με την μάσκα της δημοκρατίας.
Eπί παραδείγματι, είναι συγκλονιστική η παρατήρηση ότι οι δικτάτορες χρησιμοποιούν τις λεγόμενες «ειδικές χλαμύδες του Κράτους», οι οποίες αποσκοπούν στην δημιουργία της ψευδαίσθησης ότι η δικτατορία ήταν επιβεβλημένη για την σωτηρία του λαού (salus populi) από τους εχθρούς του.
Πρόκειται, βεβαίως, για φθηνό φαρισαϊσμό, που ως στόχο έχει να εκπαραθυρώσει τους αντιπάλους του καθεστώτος. Όπως γράφει αρακτηριστικά ο Ι.Μ Παναγιωτόπουλος:
Αυτή είναι «μιὰ χλαμύδα, λειωμένη πέρα ὥς πέρα ἀπὸ τὴν καθημερινὴ χρήση, ὀνομάζεται intentio (καλὴ πρόθεση) καὶ χρησιμεύει γιὰ νὰ δικαιολογεῖ τὰ πάντα».
Καίρια σημασίας είναι η επισήμανση του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου ότι, για να μπορέσει να επιβληθεί μια δικτατορία, θα πρέπει να έχουν προϋπάρξει οι κατάλληλες συνθήκες. Φέρ’ ειπείν, η επίμονη αρρώστια του ορθόδοξου κοινοβουλευτισμού, οι εμφύλιοι πόλεμοι, αλλά και η άθλια διαβίωση των μεγάλων μαζών.
Ειδικά ως προς την τελευταία, ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος γράφει:
«Ἔρχεται μιὰ στιγμή, ποὺ ἡ δικτατορία ἐμφανίζεται σὰν ἡ μόνη διέξοδος. Τεράστιες κοινωνικὲς ὁμάδες, ἀνθρώπινοι ποταμοὶ λησμονοῦν τὴν ἀξία τῆς ἐλευθερίας, ἀπαλλοτριώνουν μὲ δική τους προαίρεση τὸ δικαίωμά τους νὰ στοχάζονται γιὰ τὸν ἑαυτὸ τοὺς καὶ παραδίνουν τὰ πάντα σ’ ἕνα κόμμα ἢ σ’ ἕνα πρόσωπο, γιὰ νὰ κερδίσουν ἀσφάλεια καὶ ψωμί. Γιατί ὅποιος δὲν ἔχει ψωμὶ εἶναι ἤδη ὑποδουλωμένος».
Μεγάλη σημασία δίνει o Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος στην επιβολή της μίας και μόνης άποψης που πρέπει να επικρατεί στους κόλπους μιας δικτατορίας:
«ἡ δικτατορία μονοπωλεῖ τὸ δίκιο. Ὅποιος δὲν εἶναι μαζί της δὲν ἔχει δίκιο, εἶναι ὁ ἀπόβλητος. Καὶ πρέπει νὰ τιμωρηθεῖ σκληρὰ γιὰ τοῦτο. Ἡ ὕπαρξή του εἶναι ἀδικαίωτη».
Επίσης, μεγάλη αξία έχει η επισήμανση του Έλληνα δοκιμιογράφου ότι ακόμη και τα κοινοβουλευτικά κράτη ασκούν μια μορφή δικτατορίας με την προοδευτική ανάπτυξη του παρεμβατισμού. Το συγκεκριμένο είδος το αποκαλεί «συγκεκαλυμμένη δικτατορία», εφιστά δε την προσοχή μας στο εξής γεγονός:
«Τὸ ὁλοκληρωτικὰ ἐλεύθερο ἄτομο ὑπῆρξε πάντα μιὰ μορφὴ οὐτοπίας. Ὅ,τι προσπαθοῦμε νὰ διασώσουμε σήμερα εἶναι τὸ σχετικὰ καὶ τὸ κατὰ λογικὸ καὶ νόμιμο ποσοστὸ ἐλεύθερο ἄτομο. Τὸ κράτος δὲν παρεμβαίνει μόνο στὸ γενικὸ σχῆμα τῆς κοινωνικῆς ζωῆς, εἰσχωρεῖ καὶ στὸ ἄδυτο τῆς ἀτομικῆς ζωῆς. Καὶ ὄχι χωρίς τὴ συγκατάθεση τῶν κοινωνικῶν ὁμάδων, ποὺ συνηθίζουν ν’ ἀπαιτοῦν τὰ πάντα ἀπό τὸ κράτος καὶ ν’ ἀντιπροσφέρουν, μέ συνεχή κιόλας γογγυσμό, τὸ προσωπικό τους μερίδιο, συχνὰ ἄνισα και δόλια κατανεμημένο, στὴν ἀντιμετώπιση τῶν κοινῶν δαπανῶν».
Και, πάντως, για να υφίσταται μια γνήσια μορφή δημοκρατίας, απαιτούνται συνθήκες που ευδοκιμούσαν στο αρχαίο άστυ, όπου:
«ὁ ὅμιλος τῶν πολιτῶν ἦταν ὅμιλος προσώπων, ὅπου ὁ ἐπώνυμος λαὸς ἀντικαθιστοῦσε τὸν ἀνώνυμο ὄχλο, ὅπου ὁ καθένας εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφράσει τὴν προσωπική του γνώμη κατὰ τρόπο ἄμεσο καί, σὲ κάποιες περιπτώσεις, ἀποτελεσματικό».
Κοντολογίς, κατά τον Ι.Μ. Παναγιωτόπουλο, η γνήσια δημοκρατία προϋποθέτει «ολιγανθρωπία» και όχι έναν μη εποπτεύσιμο αριθμό «μαζανθρώπων», όπως συμβαίνει στις μέρες μας. Κατά τούτο, η κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι μια ψευτο-δημοκρατία!
Γι’ αυτό, άλλωστε, επαναλαμβάνεται τόσο συχνά η λέξη «δημοκρατία»: Όσο πιο πολύ την επικαλούνται οι σημερινοί Φαρισαίοι πολιτικοί, τόσο πιο έκδηλη καθίσταται η προπαγανδιστική τους προσπάθεια να πείσουν τους πολίτες ότι το δημοκρατικό πολίτευμα δεν είναι φάντασμα, αλλά έχει σάρκα και οστά!
Τέλος, ιδιαιτέρως ωφέλιμη μπορεί να αποδειχθεί η διαπίστωση του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου ότι:
«ὁ σαρκασμὸς εἶναι ὁ ἁρμόδιος τρόπος προβολῆς τῶν ἀθλιοτήτων ποὺ κατεργάζεται ὁ μονόλογος τῶν δικτατόρων».
Πράγματι, σε πολλές περιπτώσεις ο χλευασμός των δικτατόρων είναι πολύ πιο αποτελεσματικός από μια τεκμηριωμένη επιχειρηματολογία που στοχεύει στην αποδόμηση του δικτατορικού καθεστώτος. Και τούτο, διότι η γελοιοποίηση ενεργοποιεί το συναίσθημα, γεγονός που μπορεί να αποκτήσει επιδημικές διαστάσεις. Αντιθέτως, για να κατανοηθούν τα λογικά επιχειρήματα, απαιτείται μια κοπιαστική εγκεφαλική διεργασία που, κατά κανόνα, απωθεί τον σύγχρονο άνθρωπο!
Η άμυνα του σαρκασμού εφαρμόζεται σήμερα εναντίον του Αδωνόσπυρου Γεωργιάδη, ο οποίος τις τελευταίες ημέρες έχει εξευτελιστεί κατ’ επανάληψιν.
Ο συγκεκριμένος πολιτικός επαληθεύει στο έπακρο τον Ι.Μ. Παναγιωτόπουλο, ο οποίος τόνιζε ότι στο DNA της δικτατορίας βρίσκεται η δυσανεξία στην αντίθετη άποψη.
Όποιος τολμά να πηγαίνει κόντρα στον κ. Γεωργιάδη έρχεται αντιμέτωπος με την αχαλίνωτη αλαζονεία του όχι μόνο απέναντι σε δημοσιογράφους αλλά και σε γιατρούς. Τα βίντεο που ακολουθούν δείχνουν την υπουργική αλαζονεία σε όλο της το μεγαλείο.
Μελανή σελίδα στην ιστορία του δημοκρατικού μας πολιτεύματος, όπως το αντιλαμβάνεται η κυβέρνηση της Νέας Δικτατορίας, είναι το βίντεο που κυκλοφόρησε προσφάτως με έναν διαμαρτυρόμενο γιατρό να είναι δεμένος με χειροπέδες και απέναντί του να έχει έναν κρανοφόρο αστυνομικό (το κράνος αυτό θύμιζε εκείνο που φορούσαν οι ναζί κατακτητές!), δίπλα δε σε αυτόν ο κ. Γεωργιάδης φώναζε στον γιατρό σαν να επιπλήττει ένας αυταρχικός πατέρας το σκανταλιάρικο τέκνο του.
«Δεν ντρέπεσαι; Στον υπουργό υγείας; Είσαι και γιατρός!».
Δυστυχώς, οι δικτάτορες είναι γνωστό τοις πάσι ότι εργαλειοποιούν την αστυνομία και την ποινική δικαιοσύνη κάθε φορά που θέλουν να φιμώσουν τους αμφισβητίες του καθεστώτος.
Αυτό ακριβώς έκανε στην περίπτωση του γιατρού της Νίκαιας ο Αδωνόσπυρος, ο οποίος, για να τρομοκρατήσει τον αμφισβητία του, φρόντισε να του περάσουν χειροπέδες και, παράλληλα, να τον απειλήσει με την ενεργοποίηση της διαδικασίας του αυτοφώρου και της απόλυσης!
Ως αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, ο κ. Γεωργιάδης αναδεικνύεται σε «ακοίμητο φρουρό» της δικτατορίας Μυξοτάκη, μη μπορώντας ή μη θέλοντας να συνειδητοποιήσει το προφανές:
Όσοι πολίτες δεν ταΐζονται από το δικτατορικό καθεστώς υποφέρουν πολλαπλώς από την ανάλγητη και αυταρχική πολιτική της κυβέρνησης.
Η έλλειψη ενσυναίσθησης είναι ένα ακόμη χαρακτηριστικό γνώρισμα του «σκληρού δικτάτορα»!
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η παραγραφοποίηση και οι τίτλοι των παραγράφων στο δοκίμιο του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου είναι προϊόν της επιμέλειας του γράφοντος, προκειμένου να διαβαστεί ευκολότερα το κείμενο.
Η βιωσιμότητα του ιστολογίου εξαρτάται από την ελάχιστη οικονομική στήριξη των αναγνωστών, η οποία ανέρχεται σε 5 € μηνιαίως ή 50 € ετησίως.
Ευχαριστώ θερμά για την αλληλεγγύη σας!
Λεπτομέρειες σχετικά με την συνδρομή υπάρχουν στον ακόλουθο σύνδεσμο:
kvathiotis.substack.com/subscribe
Ι. ΤΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΤΟΥ Ι.Μ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ: «ΟΙ ΔΙΚΤΑΤΟΡΕΣ»
1. «Η ΣΧΟΛΗ ΤΩΝ ΔΙΚΤΑΤΟΡΩΝ»: ΕΝΑ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑΣ
«Ἡ σχολή τῶν δικτατόρων» τοῦ Ἰγνατίου Σιλόνε, ἑνός ἀπὸ τοὺς συνειδητούς ἀνθρώπους καὶ συγγραφεῖς τοῦ καιροῦ μας, εἶναι ἀπὸ τὰ τίμια ἐκεῖνα βιβλία, ποὺ ὄχι μόνο διαφωτίζουν, ἀλλά καὶ ἐπιτρέπουν ἄφθονους προσωπικούς στοχασμούς. Ὁ Σιλόνε, γεννημένος στὰ 1900, ἔζησε ἀπό σιμά καί συχνά ἐνεργά τίς δραματικές περιπέτειες τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα. Κ’ ἔγραψε τὴ «Σχολή των δικτατόρων», ὄχι γιὰ νὰ ἐκθέσει τὴν προσωπική του πείρα, ὄχι μόνο γιὰ νὰ διακηρύξει τὴν ἀσάλευτη ἀφοσίωσή του στὸ ἰδεῶδες τῆς ἀληθινῆς ἐλευθερίας, ἀλλά καὶ γιὰ νὰ καταρτίσει, μέ καυστικό χιοῦμορ, ἕνα ἐγχειρίδιο φυσιολογίας τῆς δικτατορίας. Στὸ βιβλίο μιλοῦν τρία πρόσωπα: ὁ κ. Ντάμπλ Γιού, ὑποψήφιος ᾿Αμερικανός δικτάτορας, ὁ ἰδεολογικός σύμβουλος τοῦ κ. Πικάπ καὶ ὁ Θωμάς ὁ Κυνικός, ποὺ ἐκφράζει τὶς ἀπόψεις τοῦ συγγραφέα. Ὁ κ. Ντάμπλ Γιού καὶ ὁ κ. Πικάπ ἔχουν ἔρθει στὴν Εὐρώπη, «γιὰ νὰ βροῦν τὸ αὐγὸ τοῦ Κολόμβου».
2. ΜΙΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ
Συναπαντιοῦνται καὶ οἱ τρεῖς στὴ Ζυρίχη, σ’ ἕνα ξενοδοχεῖο, ὅπου διαμένει ὁ συγγραφέας ἀπὸ τὴν ἐποχή, ποὺ, «γιὰ λόγους πολιτικούς», ἀναγκάσθηκε νὰ φύγει ἀπὸ τὸν τόπο του. Γνωρίζονται καὶ ἀποφασίζουν νὰ συζητήσουν τὸ θέμα. Τὸ βιβλίο δέν εἶναι ἀλληγορικό. Ὁ Σιλόνε δέν ἀποφεύγει νὰ ὀνομάζει τὰ πρόσωπα, νὰ χρησιμοποιεῖ τὰ ἱστορικά γεγονότα, νὰ ἐξονυχίζει τὶς καταστάσεις. Φανταστικοί, ἀπὸ τὴν ἀνάγκη τῆς συγγραφικῆς οἰκονομίας, εἶναι μόνο οἱ συνομιλητές. Ἔτσι, μᾶς προσφέρεται μιὰ ἀνθρώπινη μαρτυρία, θερμή καί εἰλικρινής, μιὰ μαρτυρία ποὺ δέν ἀνακουφίζει μόνο ὅσους παρόμοια στοχάζονται, ἀλλὰ καὶ τὴν προσωπική διάθεση τοῦ καθενός κινεῖ σὲ ἐπιμελέστερες διερευνήσεις.
3. ΤΟ ΣΑΠΡΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΑΙΩΝΑ
Ἡ δικτατορία εἶναι τὸ σαπρόφυτο τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα. Κατέχουμε κι ἐμεῖς τὴν πικρότατη γεύση της, ἀπὸ δικούς μας καὶ ξένους. Ἡ καταγωγή της εἶναι ἀρχαιότατη. Καὶ δὲν ὑπάρχουν μέσα σ’ ἑξήντα αἰῶνες ἀνθρώπινης ἱστορίας παρὰ τρεῖς ἢ τέσσερις, δὲν φρονῶ περισσότερες, φυσιογνωμίες, ἱκανὲς νὰ τῆς προσκομίσουν κάποια δικαίωση.
4. ΚΙΝΓΚΙΝΑΤΟΣ
Ἴσως μονάχα ὁ πρῶτος ὀνομασμένος «δικτάτορας», ὁ Κιγκιννάτος, ποὺ πῆρε τὴν ἀπόλυτη ἐξουσία στὰ χέρια του, μὲ τὴ συγκατάθεση τοῦ λαοῦ, γιὰ νὰ σώσει ἀπὸ τὴν ἐχθρικὴ ἐπιδρομὴ τὸν τόπο του, καὶ ποὺ, σὰν ἔσωσε τὸν τόπο του, ξαναγύρισε στὸ σπίτι του καὶ στὸ χωράφι του. Ἀλλ’ ἡ δικτατορία τοῦ Κιγκιννάτου ἔχει εἰδυλλιακὸ χαρακτῆρα.
5. ΤΟ ΠΛΗΘΟΣ ΤΩΝ ΟΝΟΜΑΣΙΩΝ
Ἐκεῖνο ποὺ προκαλεῖ σύγχυση, εἶναι τὸ πλῆθος τῶν ὀνομασιῶν. Γιατί σπανιότατα ἡ δικτατορία παίρνει ἐπάνω της τὴν εὐθύνη τοῦ ἀληθινοῦ ἑαυτοῦ της. Ὁ δικτάτορας χρησιμοποιεῖ περισσότερο ἀνώδυνους τίτλους. Πότε εἶναι ὁ ἀρχηγός, ὁ duce ἢ ὁ Führer, ἂς ποῦμε, πότε εἶναι ὁ «ἐλέω Θεοῦ» βασιλιᾶς ἢ μονάρχης, πότε εἶναι ὁ «τύραννος», μὲ τὴν οὐδέτερη σημασία, ποὺ εἶχε ὁ ὅρος στοὺς ἀρχαίους ἑλληνικοὺς καιρούς, πότε εἶναι ὁ «πατέρας τοῦ λαοῦ», πότε εἶναι «ὁ πρῶτος ἐργάτης», «ὁ πρῶτος ἀγρότης», «ὁ φωτισμένος δεσπότης», ἂς θυμηθοῦμε τὶς «φωτισμένες δεσποτεῖες» τοῦ δεκάτου ὀγδόου αἰῶνα, πότε εἶναι ὁ «συνύπατος» ἢ ὁ «πρῶτος ὕπατος» ἢ καὶ ὁ πρόεδρος ἀκόμη ἑνὸς κοινοβουλευτικοῦ κράτους. Πίσω ἀπὸ ἕνα πλῆθος προπετάσματα καπνοῦ ἐνεδρεύει ὁ ἴδιος ἐχθρός.
6. ARCANA STATUS
Ὁ Σιλόνε δὲν ἐπιχειρεῖ διεξοδικὴ ἱστορικὴ ἀναδρομή. Ἀρχίζει ἀπὸ τὸν Μακιαβέλι, ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τοῦ δεκάτου ἕκτου αἰώνα. Ὁ κύριος στόχος του εἶναι οἱ δικτατορίες τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα, προσωπικὲς ἢ συλλογικές, μονόπλευρες ἢ πολύπλευρες. Θὰ ἤθελα νὰ μεταφέρω ἐδῶ μερικὲς ἀπὸ τὶς παρατηρήσεις του, πρὶν ἐπιχειρήσω νὰ προχωρήσω μακρύτερα. «Ἕνας Γερμανὸς συγγραφέας τοῦ τέλους τοῦ περασμένου αἰώνα, ὁ Γουσταῦος Φράυτας, μᾶς ἄφησε μιὰ περίεργη σάτιρα ἐκείνου ποὺ ὁ καθηγητὴς Πικὰπ μᾶς ἀνέπτυξε τώρα», γράφει ὁ Σιλόνε. «Μᾶς ξαναπαρουσίασε ἕναν ἀπὸ τοὺς ὁδηγοὺς ποὺ κυκλοφοροῦσαν τότε σχετικὰ μὲ τὴν τέχνη τοῦ νὰ κυβερνᾶ κανείς, τὸ Ratio Status τοῦ 1966, κι ἔκαμε μιὰ διασκεδαστικὴ παρωδία του. Ὁ νέος, ποὺ θεωρήθηκε κατάλληλος γιὰ τὰ καθήκοντα συμβούλου τοῦ ἡγεμόνα, εἰσάγεται στὰ μυστικὰ διαμερίσματα, ὅπου φυλάγονται μ’ εὐλάβεια τὰ «Arcana Status» («Μυστήρια τοῦ Κράτους»), ἀπαραίτητα γιὰ τὸ καινούργιο ὑψηλὸ λειτούργημά του. Οἱ στολὲς τοῦ Κράτους, οἱ προσωπίδες τοῦ Κράτους, τὰ ματογυάλια τοῦ Κράτους, ἡ σκόνη γιὰ τὰ μάτια κ.λπ.
7. ΟΙ ΕΙΔΙΚΕΣ ΧΛΑΜΥΔΕΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
Ὑπάρχουν ἐκεῖ εἰδικὲς χλαμύδες τοῦ Κράτους, ποὺ χαρίζουν σ’ ὅποιον τὶς φοράει τὴν ἀναγκαία ἐπισημότητα καὶ ἀξιοπρέπεια καὶ ὀνομάζονται salus populi, bonum publicum, conservatio religionis (λαϊκὴ σωτηρία, λαϊκὸ συμφέρον, συντήρηση τῆς θρησκείας) ἀνάλογα μὲ τὸ σκοπὸ ποὺ ἐξυπηρετοῦν, γιὰ ν’ ἀποσπάσουν ἀπὸ τοὺς ὑπηκόους καινούργιους φόρους ἢ γιὰ νὰ στείλουν στὴν ἐξορία καὶ νὰ ἐπιβάλουν δημεύσεις στοὺς ἀντιθέτους... Μιὰ χλαμύδα, λειωμένη πέρα ὥς πέρα ἀπὸ τὴν καθημερινὴ χρήση, ὀνομάζεται intentio (καλὴ πρόθεση) καὶ χρησιμεύει γιὰ νὰ δικαιολογεῖ τὰ πάντα. Μὲ τὰ ματογυάλια τοῦ Κράτους παθαίνει κανεὶς σωστὲς αὐταπάτες. Αὐτὰ σοῦ ἐπιτρέπουν νὰ βλέπεις ἐκεῖνο ποὺ δὲν ὑπάρχει, μεγαλώνουν γεγονότα χωρὶς σημασία καὶ μικραίνουν τὰ σοβαρὰ γεγονότα».
8. H ΤΥΡΑΝΝΙΑ ΤΩΝ ΠΛΕΙΟΨΗΦΙΩΝ
Ἰδοὺ καὶ μιὰ ὁλωσδιόλου ἀπροσδόκητη ἄποψη: «Πρὶν ἀπὸ καμιὰ ἑκατοστὴ χρόνια ὁ Ντὲ Τοκεβὶλ ἔγραψε πὼς, ἂν μιὰ μέρα ἡ ἐλευθερία θὰ πρέπει νὰ καταργηθεῖ στὴν Ἀμερική, αὐτὸ θὰ εἶναι συνέπεια τῆς τυραννίας τῶν πλειοψηφιῶν, ποὺ θὰ καταλήξουν στὸ νὰ σπρώξουν τὶς μειοψηφίες στὴν ἄμυνα τῆς ὕπαρξής τους μὲ μέσα μὴ συνταγματικά».
9. Η ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΙΑ
Καὶ ἕνα ἀπόσπασμα ἀναφερόμενο στὴν τρομοκρατία, ποὺ συχνὰ εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ χρησιμοποιήσει ἡ δικτατορία, γιὰ νὰ μπορέσει νὰ ὑπάρξει: «Ἡ τρομοκρατία ἀρχίζει, ὅταν ἡ πάλη δὲν ἀποκλείει πιὰ κανένα εἶδος σκληρότητας, ὅταν δὲν ὑπάρχουν πιὰ οὔτε κανόνες, οὔτε νόμοι, οὔτε ἔθιμα. Πολιτικοὶ ἀντίπαλοι εἰσβάλλουν τὴ νύχτα στὸ σπίτι σας καὶ σεῖς δὲν ξέρετε τί νὰ ὑποθέσετε. Τὴ φυλακή; τὸν τουφεκισμό; ἕναν ἁπλὸ ξυλοδαρμό; τὸ κάψιμο τοῦ σπιτιοῦ; τὴ σύλληψη τῆς γυναίκας καὶ τῶν παιδιῶν σας; θὰ εἶναι ἀρκετὸ νὰ σᾶς ἀκρωτηριάσουν τὰ μπράτσα; νὰ σᾶς βγάλουν τὰ μάτια καὶ νὰ σᾶς κόψουν τ’ αὐτιά; νὰ σᾶς πετάξουν ἀπὸ τὸ παράθυρο; Δὲν τὸ ξέρετε. Δὲν μπορεῖ νὰ τὸ ξέρετε. Εἶναι ὁ πρόλογος τῆς τρομοκρατίας. Ἡ τρομοκρατία δὲν ἔχει νόμους καὶ κανονισμούς... Δὲν σκοπεύει τόσο νὰ καταστρέψει φυσιολογικὰ ἕναν ὁρισμένο ἀριθμὸ ἀντιπάλων, ὅσο νὰ καταστρέψει ψυχικὰ τοὺς περισσότερους ἀπὸ αὐτούς, νὰ τοὺς κάνει δειλούς, νὰ τοὺς στερήσει ἀπὸ κάθε κατάλοιπο ἀνθρώπινης ἀξιοπρέπειας. Αὐτοὶ οἱ ἴδιοι, ποὺ εἶναι οἱ δράστες καὶ οἱ ἐμψυχωτές, παύουν νὰ εἶναι ἄνθρωποι ὁμαλοί».
10. ΙΤΑΛΙΚΟΣ ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ ΕΘΝΙΚΟΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ
Εἶναι πολὺ δύσκολο νὰ μεταφέρει κανεὶς ἐδῶ ὅλα τὰ χαρακτηριστικὰ ἀποσπάσματα τοῦ Σιλόνε ἢ καὶ νὰ παρακολουθήσει τὰ στάδια τῆς διαδικασίας ποὺ εἶναι ἀναγκαῖα στὴν ἐγκαθίδρυση μιᾶς σύγχρονης δικτατορίας. Ὁ ἰταλικὸς φασισμὸς καὶ ὁ γερμανικὲς ἐθνικοσοσιαλισμὸς εἶναι τὰ θεμελιώδη ὑποδείγματα τοῦ Σιλόνε. Καὶ μάλιστα ὁ ἰταλικὸς φασισμός. Τὸν ἔζησε ἀπὸ σιμά, κακοπάθησε ἐξαιτίας του. Ἀλλὰ δὲν παραβλέπει καὶ τὶς ἄλλες μορφὲς τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ.
11. ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ
Ὁ στοχασμός του διακαίεται ἀπὸ πάθος ἐλευθερίας. Τὸ πάθος ἐλευθερίας, ἐκπροσωπημένο συνηθέστατα ἀπὸ μερικοὺς φωτισμένους καὶ ἀποφασιστικοὺς ἀνθρώπους, ἔρχεται σὲ σύγκρουση πρὸς τὸ ἄλλο ἐκεῖνο πάθος, τῆς ἐξουσίας. Καὶ μάλιστα τῆς ἀπόλυτης ἐξουσίας. Οἱ ἐραστὲς τῆς ἀπόλυτης ἐξουσίας δὲν ἐκμεταλλεύονται μόνο τὶς περιστάσεις γιὰ νὰ κερδίσουν τὸ στοίχημά τους. Εἶναι ἱκανοὶ καὶ νὰ δημιουργοῦν εὐνοϊκὲς περιστάσεις. Καθὼς εἶναι ἱκανοὶ νὰ καταρτίζουν προγράμματα, οὐσιαστικὰ ὁμοιόμορφα, ἀλλὰ πάντα κατάλληλα νὰ προσελκύουν τὶς μᾶζες.
Ἕνα σύνθημα, ἕνα «slogan», καθὼς τ᾽ ὀνομάζουν στὴν Ἀμερική, εἶναι συχνὰ ἀρκετό: «Ξέρετε, ποιός ἦταν ὁ Βὰν Μποῦρεν; Στὰ 1824 ἔφερε στὴν προεδρία τὸν Τζάκσον, στὸ τέλος μιᾶς ἀνατρεπτικῆς ἐκλογικῆς ἐκστρατείας ποὺ διεξαγόταν μὲ σύνθημα τὴν προστασία τῶν «ἱερῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ». Κανεὶς δὲν τ᾽ ἀπειλοῦσε τὰ δικαιώματα αὐτά, καὶ λιγότερο ἀπὸ κάθε ἄλλον ὁ Τζὼν Κουίνκυ Ἄνταμς, ὁ πρόεδρος ποὺ θὰ ἔφευγε. Ἡ ἐπινόηση ὅμως τοῦ Βὰν Μποῦρεν, βρῆκε καταπληκτικὴ ὑποδοχή. Ὁ Βὰν Μποῦρεν διαδέχθηκε προσωπικὰ τὸν Τζάκσον στὴν προεδρία καὶ δοκίμασε, αὐτὸς ὁ ἴδιος, τὴ θαυμάσια συνταγή του, ὅταν, θέλοντας νὰ ξαναεκλεγεῖ, εἶχε ν’ ἀντιμετωπίσει τὸν Χάρισσον, ποὺ παρουσιάσθηκε σὰν «ὁ ἄνθρωπος τοῦ λαοῦ», ὁ μοῦτσος, ὁ ἄνθρωπος ὁ ἁπλός, ὁ ταπεινός, ὁ σοβαρός, ὁ πατριαρχικός, σ᾽ ἀντίθεση μὲ τὸν Βὰν Μποῦρεν». Ἂν ἕνα καλὸ σύνθημα ὠφελεῖ μιὰ ἐκλογικὴ ἐκστρατεία σὲ καλὰ ὀργανωμένη δημοκρατία, ὁ καθένας φαντάζεται ποιά ἀπήχηση μπορεῖ νὰ ἔχει σὲ χῶρες μὲ κυβέρνηση ὅποιας λογῆς ἑτοιμόρροπη.
12. ΟΙ ΑΝΑΓΚΑΙΕΣ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑΣ
Ὁ Σιλόνε ὑποστηρίζει, καὶ πολὺ σωστά, πὼς ὁ ἔρωτας τῆς ἀπόλυτης ἐξουσίας εἶναι ἡ ἀφετηρία τῆς δικτατορίας. Ἀλλὰ τοῦτο, βέβαια, δὲν ἀρκεῖ. Χρειάζεται νὰ ὑπάρξουν καὶ οἱ ἀναγκαῖες προϋποθέσεις. Σὲ κάθε καιρὸ καὶ σὲ κάθε τόπο βρίσκονται ἄνθρωποι ποὺ θὰ ἐπιθυμοῦσαν νὰ κυβερνήσουν κατὰ τὴ βούλησή τους, χωρὶς ἐναντίωση καὶ χωρὶς περιορισμό. Ἀλλ’ οἱ ἄνθρωποι αὐτοί, μόνο ἂν συνεργήσουν ἀποφασιστικὰ δεδομένα, κατορθώνουν νὰ πραγματοποιήσουν τὶς προθέσεις τους.
Ἕνας λαὸς πολιτικὰ ὥριμος, μιὰ διακυβέρνηση προσανατολισμένη στὸ ἰδανικὸ τῆς κοινῆς ὠφέλειας, ἔνα ὑψηλὸ βιοτικὸ ἐπίπεδο, ἀκόμη καὶ μιὰ προχωρημένη παιδεία εἶναι, ἂν ὄχι πάντα, τοὐλάχιστον στὶς περισσότερες περιπτώσεις φραγμοὶ ἀνασταλτικοί. Ὁ Μουσολίνι ἦρθε στὴν ἐπιφάνεια ἔπειτα ἀπὸ μιὰ ἐπίμονη ἀρρώστια τοῦ ὀρθόδοξου κοινοβουλευτισμοῦ. Ὁ Χίτλερ καρπώθηκε τὴ γερμανικὴ ἥττα τοῦ πρώτου παγκοσμίου πολέμου καὶ τὴν ἀποτυχία τῆς σοσιαλδημοκρατίας τῆς Βαϊμάρης. Ἂς περιορισθοῦμε στὰ δύο αὐτὰ παραδείγματα. Οἱ ἐμφύλιοι πόλεμοι, ἀκόμη, ἐκτρέφουν δικτάτορες. Ἡ ἄθλια διαβίωση τῶν μεγάλων μαζῶν. Ἔρχεται μιὰ στιγμή, ποὺ ἡ δικτατορία ἐμφανίζεται σὰν ἡ μόνη διέξοδος. Τεράστιες κοινωνικὲς ὁμάδες, ἀνθρώπινοι ποταμοὶ λησμονοῦν τὴν ἀξία τῆς ἐλευθερίας, ἀπαλλοτριώνουν μὲ δική τους προαίρεση τὸ δικαίωμά τους νὰ στοχάζονται γιὰ τὸν ἑαυτὸ τοὺς καὶ παραδίνουν τὰ πάντα σ᾿ ἕνα κόμμα ἢ σ’ ἕνα πρόσωπο, γιὰ νὰ κερδίσουν ἀσφάλεια καὶ ψωμί. Γιατί ὅποιος δὲν ἔχει ψωμὶ εἶναι ἤδη ὑποδουλωμένος. Ἐνῶ, ἀντίθετα, οἱ λαοί ποὺ εἶναι βέβαιοι γιὰ τὴ σημασία τῆς συνειδητῆς συμμετοχῆς τοῦ κοινοῦ στὴ διακυβέρνηση τῆς χώρας, ἔχουν ἀκόμη καὶ τὴν ἱκανότητα νὰ δημιουργοῦν Κιγκιννάτους ἢ περίπου Κιγκιννάτους.
13. ΚΛΕΜΑΝΣΩ
Ἂς θυμηθοῦμε τὸν Κλεμανσὼ καὶ τὸν πρῶτο παγκόσμιο πόλεμο. Ἀπολυταρχικὸς τύπος ὁ Κλεμανσώ, ὑπῆρξε ὁ κατάλληλος ἄνθρωπος στὴν κατάλληλη θέση, ὅταν ἡ πατρίδα του τὸν προσκάλεσε, σὲ στιγμὲς δυσχερέστατες, ν᾿ ἀναλάβει τὴν τεράστια, τεράστια τότε, εὐθύνη τῆς ἐξουσίας. Ὁ πόλεμος κερδήθηκε, ὁ Κλεμανσώ, ὁ «Τίγρις», ἀποθεώθηκε. Ἀλλὰ τόσο μόνο. Ὅταν, κατὰ τὶς ἑπόμενες προεδρικὲς ἐκλογές, ζήτησε νὰ τὸν ἐκλέξουν πρόεδρο τῆς δημοκρατίας, ὁ λαὸς τοῦ ἀρνήθηκε τὸ δικαίωμα νὰ κυβερνήσει καὶ στὴν εἰρήνη. Ἦταν ὁ ἄνθρωπος τοῦ πολέμου, ἀρκετὸ ἦταν ποὺ κυβέρνησε τὸν πόλεμο. Καὶ ὁ Κλεμανσὼ ἔσκυψε τὸ κεφάλι, πικραμένος βέβαια, μπροστὰ στὴ θέληση τοῦ λαοῦ. Δὲν ἔκαμε πραξικόπημα, δὲν ἔκαμε ἐπανάσταση. Πρόσφατο παράδειγμα ὁ Γκολντγουῶτερ. Στὸ πρόσωπό του ὁ ἀμερικανικὸς λαὸς ὀσφράνθηκε κάποια ἐπιβίωση τοῦ φασισμοῦ, κάποια μόνο. Καὶ τὸν σύντριψε.
14. ΣΑΡΚΑΣΜΟΣ
Τὸ βιβλίο τοῦ Σιλόνε, ποὺ μοῦ πρόσφερε τὴν ἀφορμὴ αὐτοῦ τοῦ κειμένου, εἶναι ἕνα πολὺ σκληρὸ βιβλίο. Ὁ συγγραφέας ἔχει θημωνιώσει μέσα του πολλὴ πικρὴ πεῖρα κ’ ἔχει πάρει τὴν ἀπόφαση ν’ ἀντικρίσει τὰ περιστατικὰ καὶ τὰ θέματα κατὰ πρόσωπο καὶ νὰ μὴ φειδωλευθεῖ τὸ σαρκασμό, ὅπου φρονεῖ ὅτι ὁ σαρκασμὸς εἶναι ὁ ἁρμόδιος τρόπος προβολῆς τῶν ἀθλιοτήτων ποὺ κατεργάζεται ὁ μονόλογος τῶν δικτατόρων.
15. ΤΑ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑΣ
Θὰ ἦταν λάθος, βέβαια, νὰ ὑποστηρίξει κανείς, ὅτι δὲν ἔχει καὶ ἡ δικτατορία πλεονεκτήματα. Καὶ μάλιστα τὴ γοργὴ ἀπόφαση καὶ τὴ γοργὴ ἐκτέλεση. Σὲ κατάσταση ἀνάγκης, ὅταν οἱ ἱστορικὲς συνθῆκες δὲν ἐπιτρέπουν χρονοτριβές, ἡ ἀνάθεση τῆς ἐξουσίας σ᾿ ἕνα πρόσωπο ἢ καὶ σὲ μιὰ ὁμάδα προσώπων ἢ καὶ ἡ ὑφαρπαγὴ τῆς ἐξουσίας ἀπὸ ἕνα πρόσωπο ἢ ἀπὸ μιὰ ὁμάδα προσώπων, ὅση δυσφορία καὶ ἂν προκαλεῖ, δὲν παύει νὰ ἔχει κάποια δικαίωση. Ἀλλὰ μόνο γιὰ λίγο. Ἀπὸ ἐκεῖ καὶ πέρα ἡ δικτατορία, καθὼς ἀγνοεῖ τὸ διάλογο, γίνεται ἐφιάλτης.
16. Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑΣ
Ποιὰ εἶναι ἡ οὐσία της; Φυσικά, ἡ ἄρνηση τῆς δεύτερης γνώμης. Γιὰ τὸ δικτάτορα δὲν ὑπάρχει ὁ ἄλλος ἄνθρωπος. Δὲν ὑπάρχει τὸ φυσικὸ πρόσωπο. Ὑπάρχει μόνο ὁ ἀνθρώπινος πολτός, ποὺ τὸν ζυμώνει μὲ τὰ σιδερένια του χέρια, γιὰ νὰ τοῦ δώσει τὸ σχῆμα, τὴν ἔκφραση, ποὺ ἐπιθυμεῖ. Μπορεῖ νὰ ξεκινήσει μὲ τὶς ἀγαθότερες προθέσεις. Νὰ ὑποσχεθεὶ παραδείσους. Νὰ ὀργανώσει μιὰ πολιτεία καὶ μιὰ κοινωνία, ὅπου ὅλες οἱ ἀναφαίρετες ἀνθρώπινες ἀξίες νὰ δείχνονται παροῦσες. Δὲν εἶναι παρὰ ἕνα ξεγέλασμα.
Πίσω ἀπὸ τὶς λαμπρὲς ἐπιφάνειες κινεῖται ἀκατάλυτη πάντα ἡ βούληση τοῦ ἑνός, ἡ δίψα τῆς ἐξουσίας, ἡ ἀπολυταρχικὴ τοποθέτηση καὶ ἡ αὐθαιρεσία τοῦ ἑνός. Καὶ δὲν ὑπῆρξε, μήτε καὶ ποὺ θὰ ὑπάρξει πουθενὰ ὁ ἕνας, ὁ ἱκανὸς ν’ ἀνταποκριθεῖ μὲ σύνεση, μετριοφροσύνη, ἐπιείκεια καὶ μακροθυμία στὶς ἀπαιτήσεις ἑνὸς συνόλου ἐλευθέρων προσώπων. Ἡ δικτατορία, πολιτική, στρατιωτική, κοινωνική, προϋποθέτει πάντα ἕνα πλῆθος δεσμεύσεις, ἀπαρνήσεις, καταναγκασμούς, ἀπαλλοτριώσεις, μιὰ παραδοχὴ αὐθεντίας εἴτε θελητὰ εἴτε ἀθέλητα, μιὰ κατάφαση καὶ μιὰ ὁμογνωμοσύνη, ποὺ κατασκευάζεται μὲ τεχνασματικοὺς βιασμούς. Καί ἂν ἡ δικτατορία γίνεται δυνατὴ καὶ συμβαίνει ἀκόμη ν’ ἀποτελεῖ τὴ μόνη λύση σὲ περιπτώσεις ἀδιεξόδων, τοῦτο ὀφείλεται εἴτε στὴν κοινωνικὴ ἀθλιότητα εἴτε στὴν ἀστάθεια τῆς δημοκρατίας εἴτε στὸν προσανατολισμὸ τῶν μαζῶν πρὸς ὁρισμένους στόχους, ποὺ σιγά-σιγά ἀποκλείουν τὴ συνείδηση τῶν συνόλων, εἴτε καὶ στὴν ἔλλειψη πολλῶν ὁλοκληρωμένων προσώπων, ποὺ θ᾽ ἀντισταθοῦν στὴν ἐπιδρομὴ τῆς βίας.
17. ΤΥΦΛΟΙ ΚΑΙ ΦΩΤΙΣΜΕΝΟΙ ΟΠΑΔΟΙ
Οἱ περισσότεροι ἄνθρωποι εἶναι πλασμένοι ἀπό τήν πρώτη ὕλη τοῦ «ὀπαδοῦ». Ὁ ὀπαδός, καθώς καὶ ἡ λέξη ἡ ἴδια τό δηλώνει, εἶναι πρόθυμος ν’ ἀκολουθήσει, ὄχι νὰ προηγηθεῖ ἤ καὶ ἀνεξάρτητα νά ὑπάρξει. Ὁ ὀπαδός ἔχει μιά ἕτοιμη συγκατάθεση μέσα του, ποὺ συχνά δέν ξέρει ποῦ νὰ τήν τοποθετήσει. Καὶ τὴν τοποθετεῖ ὅπου περισσότερο τοῦ βολεῖ. Καί δέν μπορεῖ διαφορετικά νά συμβεῖ. Ἀλλ’ ὑπάρχει οὐσιαστική διαφορά ἀνάμεσα στὸν τυφλό οπαδό καί στὸν ὀπαδό ποὺ εἶναι ἱκανός καί ν᾿ ἀποσύρει τή συγκατάθεσή του, ἄν κρίνει ὁ ίδιος πώς ἡ συγκατάθεσή του βλάπτει ἀντί νὰ ὠφελεῖ. Ὁ τυφλός οπαδός εἶναι εὐθὺς ἐξαρχῆς καὶ γιὰ πάντα αἰχμάλωτος. Ὁ φωτισμένος ὀπαδός συμφωνεῖ. Γιὰ νὰ διαφωνήσει, ἂν ἡ γενική ἀρχή ποὺ ἔχει τεθεῖ, ἤ καὶ οἱ τρόποι ἢ οἱ συνέπειες τῆς ἐφαρμογῆς της, ἀκυρώνουν στοιχεῖα τοῦ αὐτόνομα δημιουργημένου ἐσωτερικοῦ του κόσμου. Ἡ οὐσιαστική διαφορά ἀνάμεσα στὸν τυφλό καὶ στὸν φωτισμένο ὀπαδό εἶναι ὅτι ὁ ἕνας στοχάζεται καὶ ὁ ἄλλος δέν στοχάζεται, εἴτε γιατί δὲν τὸ κρίνει ἀπαραίτητο νά στοχασθεῖ εἴτε καὶ γιατί δὲν τὸ μπορεῖ.
18. ΣΥΓΚΕΚΑΛΥΜΜΕΝΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ
Εἶναι κοινός τόπος ἐκεῖνο ποὺ καί ὁ Σιλόνε, κατ᾿ ἀναπόδραστη ἀνάγκη, παρατηρεῖ: ὅτι δηλαδή ἡ νέα μορφή τῆς κοινωνικῆς ζωῆς, ἡ συσσώρευση τεραστίων ὁμάδων στὶς πολιτείες, ἡ βιομηχανοποίηση, ἡ ραγδαία εξάπλωση τοῦ τεχνολογικοῦ πολιτισμοῦ εὐνοοῦν τὴν ἐγκαθίδρυση φανερῆς ἢ «συγκεκαλυμμένης» δικτατορίας.
Ἀκόμη καὶ τὰ κοινοβουλευτικὰ κράτη ἀσκοῦν μιὰ μορφὴ δικτατορίας μὲ τὴν προοδευτικὴ ἀνάπτυξη τοῦ παρεμβατισμοῦ. Τὸ ὁλοκληρωτικὰ ἐλεύθερο ἄτομο ὑπῆρξε πάντα μιὰ μορφὴ οὐτοπίας. Ὅ,τι προσπαθοῦμε νὰ διασώσουμε σήμερα εἶναι τὸ σχετικὰ καὶ τὸ κατὰ λογικὸ καὶ νόμιμο ποσοστὸ ἐλεύθερο ἄτομο. Τὸ κράτος δὲν παρεμβαίνει μόνο στὸ γενικὸ σχῆμα τῆς κοινωνικῆς ζωῆς, εἰσχωρεῖ καὶ στὸ ἄδυτο τῆς ἀτομικῆς ζωῆς. Καὶ ὄχι χωρίς τὴ συγκατάθεση τῶν κοινωνικῶν ὁμάδων, ποὺ συνηθίζουν ν’ ἀπαιτοῦν τὰ πάντα ἀπό τὸ κράτος καὶ ν’ ἀντιπροσφέρουν, μέ συνεχή κιόλας γογγυσμό, τὸ προσωπικό τους μερίδιο, συχνὰ ἄνισα και δόλια κατανεμημένο, στὴν ἀντιμετώπιση τῶν κοινῶν δαπανῶν.
19. Η «ΟΛΙΓΑΝΘΡΩΠΙΑ» ΩΣ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ ΤΗΣ ΓΝΗΣΙΑΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
Δὲν μποροῦμε λοιπὸν νὰ ζητοῦμε ἰδανικὲς καταστάσεις. Ἀλλὰ καὶ δὲν μποροῦμε ἀπὸ τὶς ἀνέφικτες ἰδανικὲς καταστάσεις νὰ ξεπέφτουμε στὶς ὁλοκληρωτικὲς αἰχμαλωσίες. Ἡ δημοκρατία, στὸ βαθύτερο καὶ πλατύτερο νόημα τοῦ ὅρου, μποροῦσε νὰ πραγματοποιηθεῖ μόνο στὸ ἀρχαῖο «ἄστυ», ἐκεῖ ὅπου ὁ ὅμιλος τῶν πολιτῶν ἦταν ὅμιλος προσώπων, ὅπου ὁ ἐπώνυμος λαὸς ἀντικαθιστοῦσε τὸν ἀνώνυμο ὄχλο, ὅπου ὁ καθένας εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφράσει τὴν προσωπική του γνώμη κατὰ τρόπο ἄμεσο καί, σὲ κάποιες περιπτώσεις, ἀποτελεσματικό. Εἰδυλλιακὴ κατάσταση, θὰ πεῖ κανείς. Φυσικά. Εἶναι ἕνα καθεστώς ἀναπτυγμένο ὁλόγυρα στον πυρήνα τῆς κοινοτικῆς ζωῆς. Προϋποθέτει την «ὀλιγανθρωπία». Ἀλλ’ ὅταν ἔχεις νὰ κάμεις μὲ ἀπίστευτες μᾶζες, ὅταν πρέπει νὰ κυβερνήσεις ἀβυσσαλέους λαούς, τότε ἡ φαντασμαγορία τῆς οἰκόσιτης συνομιλίας γίνεται ἀκατόρθωτη. Δὲν ὑπάρχει ἄλλη διέξοδος ἀπὸ τὴν ὑποταγὴ τοῦ μικρότερου, τοῦ πιὸ περιορισμένου, συμφέροντος στὸ μεγαλύτερο.
20. ΚΟΙΝΗ ΩΦΕΛΕΙΑ
Ἡ κοινὴ ὠφέλεια, εἶναι, φυσικά, ὁ μεγάλος σκοπός. Ἀλλά πόσους ἄλλους σκοπούς μερικότερους ἔχει τό δικαίωμα νὰ καταβροχθίσει αὐτός ὁ μεγάλος σκοπός; Ἴσαμε ποιό σημεῖο ἡ κοινὴ ὠφέλεια, καὶ ἀπὸ ποιὸν ἐννοημένη, καὶ κατὰ ποιὰν ἀντίληψη ὀργανωμένη, εἶναι θεμιτὸ νὰ παραμερίσει, ἀκόμη καὶ νὰ κατασπαράξει καὶ τὴν προσωπικὴ ζωὴ καὶ τὴν ἀτομικὴ ὑπόσταση τοῦ καθενός; Ἐδῶ βρίσκεται τὸ θέμα. Οἱ δικτατορικὲς τάσεις πηγαινοέρχονται μέσα στὸ αἷμα τῆς ἐξουσίας.
21. ΠΟΛΙΤΗΣ-ΥΠΑΛΛΗΛΟΣ
Ὁ πολίτης ποὺ γίνεται ὑπάλληλος μεταμορφώνεται μονομιᾶς σὲ μιὰ μικρὴ αὐθεντία. Δογματίζει ἀντὶ νὰ συζητεῖ. Καὶ ὅσο ἀνεβαίνει στὴν ἱεραρχία, τόσο περισσότερο πιστεύει στὸν ἑαυτό του καὶ τόσο ἀποκλειστικότερος καὶ πιεστικότερος γίνεται. Ταυτίζει, στὸ τέλος, τὸ πρόσωπό του μὲ τὴν ἔννοια τὴν ἀπρόσωπη τοῦ κράτους. Ἔτσι ὀργανώνονται σιγά-σιγά καὶ μέσα στὶς δημοκρατίες ἕνα πλῆθος μικρὲς δικτατορίες, ποὺ καμιὰ φορά, καὶ μὲ τρόπο σκαιό, ἀποστομώνουν τὴν ἀντίρρηση κ’ ἐπιβάλλουν θεαματικὲς κυρώσεις στὴ διαφωνία. Ναί, ἀλλ’ αὐτὰ εἶναι τὰ ἐπεισόδια τῆς δημοκρατίας. Εἶναι οἱ μικροὶ ἐπιδημικοὶ λοιμοί. Δὲν εἶναι οἱ ἀνίατες ἐνδημικὲς ἀρρώστιες τῶν κλειστῶν καθεστώτων.
22. ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ VS ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ
Ἄλλωστε, ἡ δημοκρατία εἶναι ἀπὸ τὴ φύση της εὐαίσθητη. Ἀνήκει στὴν ποιότητα, ὄχι στὴν ποσότητα. Ἡ δικτατορία, ἐφόσον ὑπάρξουν τὰ δυναμικὰ ἐρείσματα, δὲν δυσκολεύεται στὴν ἐφαρμογή της. Ἡ δημοκρατία ἀκριβῶς στὴν ἐφαρμογή της δυσκολεύεται. Ἡ δικτατορία δέν συγκινεῖται ἀπό τίς ἀποχρώσεις. Ἡ δημοκρατία εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ προσέχει τίς ἀποχρώσεις. Νὰ διατηρεῖ τὴν ψυχή της ἀκηλίδωτη καὶ τὸ πνεῦμα τῆς ἀκοίμητο. Νὰ μὴν παρασύρεται. Νὰ ἔχει πάντα στυλωμένα τα μάτια της στο δίδυμο ἄστρο: ἐλευθερία καί δικαιοσύνη. Νὰ μή χαρίζεται. Νὰ πειθαρχεῖ στὸν κανόνα τῆς ἰσονομίας. Γιατί κάθε εκτροπή ἀπό τόν κανόνα τοῦτον πληρώνεται πολύ ακριβά. Ἡ ἰσονομία, ἄλλωστε, στὴ βαθύτερή της οὐσία, εἶναι μιὰ μορφὴ διαλόγου. Καὶ ἡ δημοκρατία χωρὶς τὸ διάλογο δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξει. Ὁ διάλογος ἀποτελεῖ καὶ τὴν ἀσφαλιστική της δικλείδα. Εἶναι μιὰ μέθοδος ἐκροῆς. Ἐπιτρέπει τὴν ἀποχέτευση τῶν συνωθημένων ἀντιρρήσεων. Καὶ ἀσκεῖ εὐρύτατη παιδαγωγικὴ ἐπίδραση. Γιατὶ συνηθίζει τὸν πολίτη στὴν ἀντίληψη ὅτι τὸ δίκιο δὲν βρίσκεται μόνο μὲ τὸ μέρος του. Ἐνῶ ἡ δικτατορία μονοπωλεῖ τὸ δίκιο. Ὅποιος δὲν εἶναι μαζί της δὲν ἔχει δίκιο, εἶναι ὁ ἀπόβλητος. Καὶ πρέπει νὰ τιμωρηθεῖ σκληρὰ γιὰ τοῦτο. Ἡ ὕπαρξή του εἶναι ἀδικαίωτη. Αὐτὸ εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ δεινότερα ἐπακόλουθα τῆς δικτατορίας: ὁ χωρισμὸς τοῦ κοινοῦ σὲ δυὸ τάξεις στοὺς τυφλοὺς καὶ ἀφοσιωμένους ὀπαδοὺς καὶ στοὺς ἀπόβλητους ἀντιπάλους. Ἔπειτα, ὅπως καὶ ἂν τὸ σκεφθεῖ κανείς, εἶναι ἀπαράδεκτο νὰ διεκδικεῖ, σὲ μιὰ δεδομένη, ἔστω, ἱστορικὴ στιγμή, ἕνας ἄνθρωπος ἢ ἕνας ὅμιλος ἀνθρώπων γιὰ τὸν ἑαυτό του ὅλη τὴν ἀλήθεια καὶ ὅλο τὸ δίκιο. Ὅ,τι περισσότερο ἐρεθίζει εἶναι ἡ ὑποστήριξη τῆς γνώμης ὅτι μονάχα ὅσοι ὁμοφρονοῦν δὲν πλανιοῦνται καὶ ὅτι ὅλοι οἱ ἄλλοι ἔχουν πέσει σὲ δεινὴ παρανόηση καὶ εἶναι ὑποχρεωμένοι, ἀκόμη καὶ μὲ τὴν ἐπιβολὴ τῆς στυγνῆς καὶ ἀπάνθρωπης βίας, νὰ συνετισθοῦν.
23. ΔΙΑΛΟΓΟΣ
Ὁ διάλογος ἐξασφαλίζει ἕνα αἴσθημα γαλήνης, καταπολεμεῖ τὶς φοβίες, μεγαλώνει τὴν αὐτοπεποίθηση. Αὐτὸ μποροῦμε νὰ τὸ νιώσουμε θεωρῶντας ἀκόμη καὶ τὶς καθημερινὲς σχέσεις τῶν ἀνθρώπων. Ὅπου δύο ἢ περισσότεροι ἄνθρωποι μποροῦν νὰ συνομιλήσουν μὲ καλὴ πίστη, χωρὶς ἀδιαλλαξία, χωρὶς προκατάληψη, νὰ σπουδάσουν ἕνα θέμα, ὁσοδήποτε ὀξύ, καὶ νὰ προσπαθήσουν ἤρεμα καὶ καλοπροαίρετα νὰ τὸ φωτίσουν ἀπὸ τὴν κάθε πλευρά του, χωρὶς ὁ καθένας τους νὰ ἔχει βγάλει τὰ συμπεράσματά του, πολὺ πρὶν ξεκινήσει ἡ συζήτηση, καὶ χωρὶς ὁ καθένας τους νὰ εἶναι ἀποφασισμένος νὰ καταλήξει σὲ προκαθορισμένα συμπεράσματα, πόσο ἀνθρώπινη γίνεται ἡ ἀτμόσφαιρα! Ἐξίσου ἀνθρώπινη γίνεται ἡ ἀτμόσφαιρα καὶ ὅταν ἡ πολιτεία, ἡ ἐξουσία συζητεῖ μὲ τὸν πολίτη. Καὶ συζητεῖ συχνότατα ὄχι μὲ τὸ λόγο, ἀλλὰ μὲ τὴν ἐνέργεια, μὲ τὴν πράξη. Ἡ σωστὴ δημοκρατικὴ πράξη εἶναι τὸ ἕνα σκέλος τοῦ διαλόγου. Ἐξυπακούει αὐτόματα τὴν ὕπαρξη τῆς δεύτερης γνώμης.
Ὁ ἄνθρωπος ποὺ δέν ἔχει ἄλλο χρέος ἔξω ἀπό τό χρέος τῆς συγκατάθεσης καί τῆς ἐπευφημίας, δέν εἶναι ἄνθρωπος δημοκρατικός. Εἶναι ἕνα ἐνεργούμενο ἤ ἕνα φερέφωνο.
24. Ο ΓΕΝΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ «ΣΧΟΛΗΣ ΤΩΝ ΔΙΚΤΑΤΟΡΩΝ»
Ἄς μήν προσπαθήσει κανείς νά μετασχηματίσει αὐτοὺς τοὺς στοχασμούς, προσπαθώντας νά τοὺς συνδέσει μὲ ὁρισμένα πρόσωπα ἢ ὁρισμένες καταστάσεις. Ἡ σημασία τους εἶναι καθολική. Ἀκόμη καὶ ὁ Σιλόνε, μολονότι ἔχει ἀποκτήσει πλουσιότατη προσωπική πείρα καὶ μολονότι δέν ἀποφεύγει, τὸ σημείωσα ἤδη, νά ὀνομάζει πρόσωπα καὶ περιστατικά σύγχρονα, ἐπιθυμεῖ νὰ δώσει στὴ «Σχολὴ τῶν δικτατόρων» γενικὸ χαρακτῆρα. Εἶναι πολὺ φυσικὸ νὰ ἰσχύει αὐτὸ καὶ γιὰ τοὺς προσωπικοὺς στοχασμοὺς ποὺ ἔχουν ἀπορρεύσει ἀπὸ τὴν ἀνάγνωση τοῦ βιβλίου του.
Τὸ θέμα τῆς ἐξουσίας εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ μεγάλα θέματα τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα. Ποὺ ὁλοένα καὶ περισσότερο θὰ ἐνδιαφέρει ὅσο θὰ χρειάζεται μερικὰ ἰδανικὰ νὰ παίρνουν ἄλλη μορφή, γιὰ νὰ κατορθώνουν νὰ ἐπιζοῦν μέσα σ᾿ ἕνα κόσμο, ποὺ δὲν ἔχει, κατὰ τὸ μέγεθος καὶ κατὰ τὴν ἰδιορρυθμία, παρόμοιό του σὲ ὅλο τὸ μάκρος τῆς Ἱστορίας. Ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ δικαιοσύνη εἶναι ἀξίες ἀμετακίνητες. Ἀλλ’ ἡ πραγματοποίησή τους ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἄλλα, ἀνάλογα μὲ τὴν κάθε ἱστορικὴ στιγμή, δεδομένα.
ΙΙ. Ο ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ «ΣΧΟΛΗΣ ΤΩΝ ΔΙΚΤΑΤΟΡΩΝ»
Το βιβλίο αὐτό, ποὺ πρωτοκυκλοφόρησε στα 1939, γράφτηκε στὴν ἀρχὴ ὑπὸ τὴν ἐπήρεια τῶν συνθηκῶν ποὺ ἐπικρατοῦσαν τότε. Μ᾿ ὅλο ποὺ πραγματεύονταν ἐπίσης ἀρχὲς καὶ προβλήματα γενικῆς φύσης, ἀσχολήθηκε κυρίως μὲ τὴν ἄμεση ἀνάγκη γιὰ τὴν ὑπεράσπιση τῆς δημοκρατίας. Ἔτσι, ἐνῶ ἔκανε κριτικὴ τῶν ἰδεολογιῶν τοῦ Φασισμοῦ καὶ τοῦ Ναζισμοῦ, παράλληλα ἐπιδίωξε νὰ παρουσιάσει τὴν παραποίηση τῆς ἱστορίας ἀπὸ μέρους τους (ποὺ τότε ἦταν στὴν μόδα, μιὰ μόδα ποὺ ξεπερνοῦσε ἀκόμη τὰ περιωρισμένα ὅρια τῆς ἡγεμονίας τους) καὶ νὰ καθορίσει τοὺς κοινωνικοὺς παράγοντες ποὺ διευκολύνουν τὶς πράξεις τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ στὴν ἐποχή μας.
Ἀπὸ τότε ὅμως, ἡ στρατιωτικὴ ἦττα ἔχει ἀπαλλάξει τὴν πολιτικὴ σκηνὴ ἀπὸ τὶς μακάβριες μορφὲς ποὺ γιὰ τόσο καιρὸ βάραιναν τὴν Ἰταλία καὶ τὴν Γερμανία. Μολοντοῦτο, θὰ ἦταν ἀνώφελο νὰ προσποιηθοῦμε ὅτι ὅλος ὁ κόσμος κατάλαβε τὴν σημασία ποὺ εἶχαν ἐκεῖνες οἱ πικρὲς δοκιμασίες καὶ ἀκόμη λιγώτερο ὅτι οἱ δικτατορίες ἔχουν τώρα ἐξαφανιστεῖ ἀπὸ τὴν γῆ ἢ ὅτι πάρα πολλοὶ δημοκράτες ξέρουν τὶς αἰτίες ποὺ στὴ σύγχρονη κοινωνία εὐνοοῦν τὸν ὁλοκληρωτικὸ ἐκφυλισμὸ τῆς δημόσιας ζωῆς.
Μοῦ φαίνεται λοιπὸν ὅτι τὸ μικρό μου βιβλίο θὰ μποροῦσε ἀκόμη νὰ ἐξυπηρετήσει κάποιο χρήσιμο σκοπό. Ἡ σημερινὴ ἔκδοση διαφέρει ἀπό ἐκείνη τοῦ 1939 στὸ ὅτι ἔχουν περικοπεῖ σημαντικὰ τὰ μέρη ἐκεῖνα ποὺ ἀφοροῦσαν ἀποκλειστικὰ τὸν Φασισμὸ καὶ Ναζισμό, μιὰ ποὺ οἱ κινήσεις αὐτὲς ἀνήκουν τώρα στὴν ἱστορία καὶ ἔπαυσαν πλέον νὰ ἀποτελοῦν θέμα συζήτησης. Ἀντίθετα, ἡ καινούργια έκδοση ἀσχολεῖται πληρέστερα καὶ πιὸ ἐπίμονα μὲ τοὺς κανόνες ποὺ διέπουν τὰ πολιτικά σχήματα στὴν σημερινὴ μαζικὴ κοινωνία.
Δὲν θὰ ἐκπλαγῶ ἂν μερικοὶ ἀναγνῶστες βροῦν τὸ βιβλίο ἀπαισιόδοξο. Πραγματικά, ὑπάρχει σ’ αὐτὸ κάποια ἀπαισιοδοξία, ὄχι ὅμως ἀπελπισία. Τὸ πνεῦμα τῆς ἐλευθερίας θὰ ἐπιζήσει, γι’ αὐτὸ εἶμαι ἀπόλυτα βέβαιος. Πάντα, σὲ κάθε κοινωνικὴ τάξη, θὰ ὑπάρχουν μερικὰ ἐλεύθερα πνεύματα, ἄντρες καὶ γυναῖκες, ποὺ δὲν ὑποδουλώνονται σὲ πολιτικοὺς ἐξαναγκασμούς. Ὑπῆρξαν μερικοὶ ποὺ μόνοι, ἀνάμεσα σ’ ἐξευτελισμένες ὀρδές, ἀντιστάθηκαν στὸν ὑπνωτισμό, στὸν τρόμο, στὴν παχυλὴ ἠλιθιότητα τῶν καθεστώτων τοῦ Χίτλερ καὶ τοῦ Στάλιν. Πῶς λοιπὸν νὰ μὴ πιστέψουμε ὅτι τέτοιοι ἄντρες θὰ βρίσκονται πάντα ἐκεῖ ὅπου ἐπικρατεῖ ἡ ἐπιβολή;
Αὐτὸ καὶ μόνο, νομίζω, εἶναι ἀρκετὸ γιὰ νὰ συγκρατήσει τὴν ἀνθρώπινη κοινωνία ἀπό πλήρη μαρασμό καὶ νὰ τῆς δώσει τὴ δύναμη νὰ ἀκμάσει ξανά μόλις τὸ ἐπιτρέψουν οἱ καινούργιες περιστάσεις.
