Άνθρωπος δούλος της μηχανής – πόσω μάλλον της Τεχνητής Νοημοσύνης!

Κείμενο-ρετρό 96.0: Το επίκαιρο δοκίμιο του Βασιλείου Ν. Τατάκη για τον κίνδυνο υποδούλωσης του ανθρώπου στην μηχανή

Επιμελείται και σχολιάζει ο Κωνσταντίνος Ι. Βαθιώτης

---

ΜΗΧΑΝΗ = ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΦΥΣΗ

Σε ένα δοκίμιο του Βασιλείου Ν. Τατάκη, που τιτλοφορείται «Ο άνθρωπος και η μηχανή» (εις: του ιδίου, Σκέψη και ελευθερία και άλλα μελετήματα, εκδ. «Αστήρ», Αθήναι 1975, σελ. 143 επ.), βρίσκουμε μια φράση η οποία θέτει τον δάκτυλον εις τον τύπον των ήλων:

«η μηχανή εκφράζει την έφεση για κυριαρχία του ανθρώπου απάνω στη φύση».

ΔΟΥΛΟΙ ΤΗΣ ΥΛΗΣ

Λίγες αράδες παρακάτω, ο αείμνηστος καθηγητής φιλοσοφίας διατυπώνει μια πολύ σημαντική σκέψη που μας βοηθεί να καταλάβουμε γιατί ο σημερινός άνθρωπος κινδυνεύει να γίνει, κατά μείζονα λόγο, δούλος της Τεχνητής Νοημοσύνης:

«Η μηχανή, έτσι ιδωμένη, κολακεύει τον εγωισμό. Θα σταθμίσωμε καλά τούτο το σημείο, αν σκεφθούμε ότι το αίσθημα της δυναμικής υπεροχής που χαρίζει στον άνθρωπο η μηχανή, δεν τον ανεβάζει πέρα από τον κόσμο της ύλης σε σφαίρες πνευματικής απολύτρωσης, όπου θα ζητήση να ανεύρη και να διαγράψη υψηλούς κανόνες ηθικού βίου, όπου μέσα στην ανωτερότητά του, ίσα-ίσα, θα νιώση πόσο είναι ανήμπορος και τότε πραγματικά θα γίνη άνθρωπος πνευματικός. Αντίθετα τον κάνει δούλο της ύλης. Όσο αγωνίζεται ο άνθρωπος με τις μηχανές του να υποτάξη την ύλη, τόσο περισσότερο κινδυνεύει να γίνη δούλος της. Γιατί όσο έρχεται σε περισσότερη επαφή μαζί της, τόσο περισσότερο διαποτίζεται και κυριαρχείται από αυτήν. Υπάρχει έτσι ο κίνδυνος να μείνη ο άνθρωπος με το στενό εγωισμό πως είναι κύριος της ύλης, στην πραγματικότητα όμως με τη συνείδηση κλεισμένη προς άλλους φωτεινούς δρόμους».

ΓΕΡΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΑΝΘΡΩΠΟΣ, ΑΛΛΙΩΣ ΝΕΑ ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ

Για να μην παραδοθεί ο σύγχρονος άνθρωπος αισμάλωτος στον κόσμο των υλικών επιτεύξεων, ο Τατάκης επισημαίνει ότι απαιτείται οπωσδήποτε ένας «γερός εσωτερικός άνθρωπος», που θα έχει «αυτός πάντα τον τελευταίο λόγο», ώστε «να μπορή αυτός να κυβερνά» κι έτσι η μηχανή να αναδειχθεί σε «αληθινό ευεργέτημα».

Η ζοφερή διαπίστωση, όμως, του συγγραφέως, η οποία παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρη όσο ποτέ άλλοτε, είναι η εξής:

«Ώς τώρα όμως ίσως περισσότερο [η μηχανή] απογυμνώνει τον άνθρωπο παρά τον πλουτίζει. Με το δρόμο που πήρε ο μηχανικός πολιτισμός, σα να δείχνη στον άνθρωπο με πολλούς τρόπους, πως δεν του χρειάζεται η στροφή προς το εσωτερικό. Σαν να τον οδηγή σε μια νέα βαρβαρότητα, όπου θα επικρατή ο νόμος της βίας κυβερνημένος από πρωτόγονη διανόηση, όχι από το πνεύμα. Και αυτά –τι περίεργο– σε εποχή όπου ο άνθρωπος έθεσε για σημαία του πολιτισμού του το λόγο. Το λόγο ναι, αλλά ένα λόγο μονομερή».

ΡΟΜΠΟΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟΣ

Ακολούθως ο Τατάκης εφιστά την προσοχή μας στον ρομποτισμό που λειτουργεί ως πρότυπο του ολοκληρωτισμού:

«Χωρίς να το καταλάβουμε, ο μηχανικός πολιτισμός μας, ποδοπατώντας την προσωπικότητα του ανθρώπου, επιδιώκει να μας εμποτίση όλο και περισσότερο με ρομποτισμό. Πάει να μας κάμη ετεροκίνητα όντα· με το μάτι στραμμένο όλο προς τα έξω. Μας σπρώχνει να αγνοήσωμε τις βαθύτερες επιταγές του είναι μας. Έτσι έγινεν ώστε ο άνθρωπος-ρομπότ να αποτελή το ιδεώδες των ολοκληρωτισμών, είτε το λέγουν, είτε το αποσιωπούν».

ΕΚΜΗΔΕΝΙΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

Τέλος, ο Τατάκης προφητεύει εμμέσως την καταστροφή του ανθρώπου από την μηχανή:

«Είναι γενικά εύκολο να βάλωμε σε κίνηση το μηχανικό έργο· δυσκολώτερο ή αδύνατο να το σταματήσωμε. Μέρα με την ημέρα οι μηχανές, από κει που κάποτε ήταν στο ανάστημα του ανθρώπου, ξεπερνούν το δημιουργό τους με γιγαντιαία βήματα, σε αφάνταστο σημείο. Άλλοτε οι πολλοί άνθρωποι μαζί, τα πολλά τα χέρια, αποτελούσαν τη μεγάλη δύναμη, τη μεγάλη μηχανή. Με απλή πίεση σήμερα, με το δάχτυλο σε ένα ηλεκτρικό κουμπί βάζομε μπρος αφάνταστα μεγάλες δυνάμεις. Ξέρομε βέβαια, με ικανή ακρίβεια, πώς θα λειτουργήσουν οι δυνάμεις αυτές· τους έχομε προδιαγράψει το ρόλο τους. Είναι όμως τυφλές και πολύ μεγάλες και από τη στιγμή που τις βάζομε μπρος ξεπερνούν άπειρα, εκμηδενίζουν τον άνθρωπο».

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΑ ΠΡΩΤΟΓΟΝΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ;

Σημειωτέον ότι ο Τατάκης έθεσε ένα ερώτημα που μοιάζει να τον φέρνει στην ίδια γραμμή πλεύσης με εκείνη του Γκάντι και του Καζύνσκι:

«μήπως ολόκληρος ο τεχνικός πολιτισμός είναι ένα κολοσσιαίο λάθος, μια ολέθρια σοφιστική, και μήπως είναι καλύτερο να γυρίσουμε στα πρωτόγονα εργαλεία;».

Ωστόσο, ο Έλληνας φιλόσοφος καταλήγει σε διαφορετικό συμπέρασμα:

Παρότι «με τα εργαλεία προοδέψαμε πολύ στη σύλληψη των αντικειμένων, από ορισμένη άποψη», ωστόσο «δουλώθηκε πολύ το πνεύμα στο αντικείμενο», εν τέλει «δεν υπάρχει λόγος […] να τεθή ζήτημα να εγκαταλείψωμε τα εργαλεία στην επιστημονική μας έρευνα», αλλ’ αρκεί να «φυλαχτούμε […] από τους κινδύνους που περικλείουν», να «προσέξωμε να μη μας διευθύνουν αυτά με την ευκολία που παρέχουν».

«Δε χρειάζεται λοιπόν πόλεμος κατά των εργαλείων, μόνο αναθεώρηση των σκέψεών μας για το ρόλο, τη σκοπιμότητα και τη δυναμικότητά των. Πίσω από τα εργαλεία, τα αντικείμενα, μάτι αθόλωτο, ελεύθερο, αδούλωτο. Περισσότερο από κάθε άλλο, ο φιλόσοφος, ο στοχαστής, ο ερευνητής, να ασκήται, να κρατή ζηλότυπα την ελευθερία, την ανεξαρτησία του πνεύματος. Πλανημένος ο άνθρωπος των νέων χρόνων πίστεψε πως το θρησκευτικό δόγμα ήταν εχθρός της ελευθερίας του πνεύματος και με ορμή, με πείσμα δούλεψε να λυτρωθή απ’ αυτό. Πόσο όμως εκπλήσσεται κανείς όταν βλέπη με πόση ευκολία παραδόθηκε στα δόγματα του επιστημονικού ρεαλισμού!».

ΝΑ ΘΥΜΗΘΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΣ ΠΡΟΓΟΝΟΥΣ ΜΑΣ

Ο Τατάκης κλείνει το σημαντικό δοκίμιό του, καλώντας μας να θυμηθούμε τους Βυζαντινούς προγόνους μας, προκειμένου να συνειδητοποιήσουμε πόσο υποδουλωμένοι είμαστε στην ύλη:

«Εκείνοι συζητούσαν για το ομοούσιο της Αγίας Τριάδος, για τη σωτηρία της ψυχής, εμείς σπαταλούμε τη ζωή μας κυνηγώντας υλικά αγαθά. […] Το πρόβλημα της σωτηρίας της ψυχής παραμένει ακέραιο. Ή νομίζομε πως σώσαμε την ψυχή μας επειδή την αγνοήσαμε;».

Η ΠΛΑΝΗ ΤΟΥ ΜΟΝΟΔΙΑΣΤΑΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Από το έτος δημοσίευσης αυτού του δοκιμίου παρήλθε μισός αιώνας, κι όμως η κατάσταση όχι μόνο δεν βελτιώθηκε αλλ’ αντιθέτως επιδεινώθηκε οικτρά:

Από την μια πλευρά, ο σύγχρονος άνθρωπος που ζει στην τρίτη δεκαετία του 21ου (απατ)αιώνα, μετά την διαπραχθείσα «πατροκτονία» εις βάρος του Δημιουργού του, περιήλθε σε ακόμη βαθύτερη «θεϊκή λήθη».

Από την άλλη πλευρά, έγινε τρισχειρότερος λάτρης της ύλης και του εφήμερου, υπολαμβάνοντας ότι η ανθρώπινη υπόσταση είναι μονοδιάστατη, καθοριζόμενη αποκλειστικά από τους όρους λειτουργίας του ορατού-κτιστού κόσμου, επιμένοντας να αγνοεί τον αόρατο-άκτιστο κόσμο.

ΥΠΟΤΑΓΗ ΣΤΗΝ ΚΙΡΚΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΤΗΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ

Σαγηνευμένος ο άνθρωπος του 2026 από την Κίρκη της Τεχνητής Νοημοσύνης, που αποτελεί την αποθέωση του τεχνικού πολιτισμού, δεν είναι καθόλου πιθανό ότι θα μπορέσει να κυριαρχήσει επί του νέου αυτού, άκρως εντυπωσιακού επιτεύγματός του, το οποίο ήδη του προσφέρει πρωτοφανή ευκολία και ταχύτητα στην επίλυση πάμπολλων δυσχερών προβλημάτων.

Αντιθέτως, ο σύγχρονος άνθρωπος κινδυνεύει να χάσει την ικανότητα της αυτόνομης σκέψης και κρίσης, αφού πλέον έχει αρχίσει να επαφίεται ολοένα και περισσότερο στους χρησμούς της μετεξελιγμένης ηλεκτρονικής Πυθίας, η οποία στο όχι πολύ μακρινό μέλλον θα μπορεί να «χορεύει στο (ψηφιακό) ταψί» τον πνευματικά παράλυτο προσκυνητή της.

Δεν θα είναι, μάλιστα, καθόλου δύσκολο κάποια στιγμή στο μέλλον να τον πείσει να προχωρήσει σε «σωματική συνεύρεση» μαζί της, ώστε να επιτευχθεί η συστηματικά προπαγανδιζόμενη από τους λεγόμενους μετανθρωπιστές αναβάθμιση του ανθρώπινου οργανισμού διά της συζεύξεως (διεπαφής) του εγκεφάλου του με την μηχανή!

Έξοχη η παρατήρηση του Δημήτρη Θ. Ορφανίδη στο δοκίμιό του «Homo Sapiens ή Cyborg Sapiens; Έννομη τάξη για τον Άνθρωπο ή τον Μετάνθρωπο;» (εκδ. Σάκκουλα. Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2024, σελ. 17), ότι οι μετανθρωπιστές αναποδογυρίζουν το διάσημο ερώτημα του Τιούρινγκ “Can machines think?” κατά τέτοιον τρόπο, ώστε «το ερώτημα που πρέπει να μας απασχολήσει δεν είναι εάν οι μηχανές μπορούν να σκέφτονται, αλλά μήπως κάποιοι έχουν συμφέρον να μετατρέψουν τον άνθρωπο σε μηχανή για να μην σκέφτεται».

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το ανωτέρω βιβλίο του Β. Ν. Τατάκη εντόπισα στην υπέροχη δημόσια βιβλιοθήκη του Καρπενησίου, την οποία επισκέφθηκα με αφορμή την τοπική εκδήλωση της 22ας Ιουλίου 2026 και την ομιλία που εκφώνησα κατά της σχεδιαζόμενης, εγκληματικής για το Καρπενήσι εκτροπής των ποταμών Καρπενησιώτη και Κρικελοποτάμου προς την Αθήνα, η οποία ενδεχομένως σχετίζεται με την ανάγκη «ποτίσματος» των λεγόμενων data centers (η σχετική ομιλία θα δημοσιευθεί προσεχώς).